Απομνημονεύματα
Ο Νικόλαος Σολιώτης μας άφησε ένα σύνθετο χρονικό στο οποίο εξιστορεί την αξιόλογη προσφορά του στην Ελληνική Επανάσταση. Το χρονικό αυτό σώζεται σε δύο αφηγηματικές μορφές: η μία είναι σε πρώτο πρόσωπο, φέρει τον τίτλο «Ἱστορικὸν Ὑπόμνημα» και υπαγορεύτηκε από τον Σολιώτη το 1835, ενώ η άλλη είναι μια μακροσκελέστερη αφήγηση της πλούσιας στρατιωτικής του δράσης με τον τίτλο «Ἱστορική Ἔκθεσις», που συντάχθηκε μετά τον θάνατό του, αλλά -σε μεγάλο βαθμό- βασίστηκε σε χαμένα σήμερα απομνημονεύματα, γραμμένα στο πρώτο πρόσωπο. Και τα δύο μαζί αποτελούν ένα ανεκτίμητο σύνολο αυτοβιογραφικών ντοκουμέντων, μέσα στα οποία αποτυπώνεται η δική του μαρτυρία για τη συμβολή του στην Ελληνική Επανάσταση.
Ἱστορική 'Εκθεσις
Ὁ Νικόλαος Χ. Σολιώτης ἐκ Σόλου τῶν Καλαβρύτων, εἷς ὢν ἐκ τῶν εὐμοιρούντων ἀναλόγου παιδείας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, εἰδήμων τῆς Ἑλληνικῆς, ἀνὴρ πνέων τὰ μᾶλλον εὐγενῆ καὶ πατριωτικὰ αἰσθήματα διὰ τὴν εὐδαιμονίαν τῆς πατρίδος του, ᾐσθάνετο ἐνδομύχως διακαῆ κλίσιν καὶ ὁρμὴν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἐμυήθη διὰ ταῦτα καὶ ἀποδεχθεὶς προθύμως καὶ μετὰ μεγίστου του ἐνθουσιασμοῦ, ὡς ἡ ἀγαθὴ γῆ τὸν σπόρον, τὸ μυστήριον τῆς Ἑταιρείας τῶν Φιλικῶν, κατηχηθεὶς τῷ 1818 ὑπὸ τοῦ συγγενοῦς καὶ φίλου αὐτοῦ Θεοχάρου Ῥέντου. Ἔκτοτε δὲ περιέμενεν ὥρᾳ τῇ ὥρᾳ ἀνυπομόνως τὴν ἔκρηξιν τοῦ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερώσεως τῶν Ἑλλήνων πολέμου, ποθῶν τὴν τῆς πατρίδος αὐτοῦ αὐτονομίαν. Μετὰ μικρὸν κατηχήθησαν καὶ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ προεστῶτες τῆς ὅλης Πελοποννήσου, ἀποστείλαντες τὸν Ἰωάννην Παπαρρηγόπουλον εἰς Ῥωσσίαν ἵνα ἀνερευνήσῃ τὰ περὶ τῆς Ἀρχῆς τῆς Ἑταιρείας κ.λ., ὃς καὶ ἐπανελθὼν τοῖς εἶπεν, ὅτι θέλει ἀποσταλῆ ἐξεπίτηδες ἐξ Ὀδησσοῦ ἄνθρωπος, ἵνα τοὺς ὁδηγήσῃ πότε πρέπει νὰ κινήσωσι τὸν πόλεμον.
Κατὰ δὲ τὸ ἔτος 1820, μεσοῦντος τοῦ Δεκεμβρίου, ὁ Ν. Σολιώτης εὑρισκόμενος εἰς Τριπολιτζὰν μετὰ τῶν κυρίων Σωτηρίου Χαραλάμπους καὶ Ἀνδρέου Ζαΐμου ἔμαθον τὴν εἰς Ὕδραν καὶ Πέτζας ἄφιξιν τοῦ Γρηγορίου Δικαίου. Καὶ αὐτὸς μὲν ἀνεχώρησεν ἐκ Τριπολιτζᾶς εἰς τὰ Καλάβρυτα, διὰ νὰ κάμῃ τὰς ἀναγκαίας περὶ τοῦ πολέμου ἑτοιμασίας. Οἱ δὲ Σωτ. Χαραλάμπης καὶ Ἀνδ. Ζαΐμης ἔμειναν διά τινας ἔτι ἡμέρας, ἕως οὗ ἔλαβον παρὰ τοῦ ἡγεμόνος (πασᾶ) ἄδειαν.
Κατὰ δὲ τὰς 5 Ἰανουαρίου τοῦ 1821 ὑπῆγεν εἰς τὴν ἐν Σόλῳ οἰκίαν τοῦ Ν. Σολιώτου, ὡς συστημένος ὁ γενναῖος τῆς Πατρίδος ὑπέρμαχος ἀρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαῖος μετὰ τοῦ ἐπίσης φιλοπάτριδος Χαραλάμπους Μάλη, ἔνθα διαμείναντες μίαν μόνην ἡμέραν, τὴν ἐπιοῦσαν ἀνεχώρησαν διὰ Καλαμάταν καὶ ἐκεῖθεν διὰ Πάτρας, καὶ ἀπὸ Πατρῶν ἐπανῆλθον εἰς Βοστίτζαν ὡς κατηχηταί, ἐκεῖ δὲ συνελθόντες οἱ πρόκριτοι καὶ ἀρχιερεῖς τῶν τριῶν τούτων ἐπαρχιῶν τὴν 22αν Ἰανουαρίου ἐσχημάτισαν τὴν προκαταρκτικὴν ταύτην πρώτην τους μυστικοσυνεύλευσιν, ἔνθα καὶ ἀπεφάσισαν κατὰ προτροπὴν τοῦ Παλαιῶν Πατρῶν καὶ τοῦ Γρηγορίου Δικαίου, «ἵνα συνεννοηθῶσι συνάμα προηγουμένως ἅπαντες οἱ Πελοποννήσιοι, καὶ τότε νὰ κινήσωσι τὸν Πόλεμον, ὅτε ἤθελον εἶσθαι ἕτοιμοι καθ᾿ὅλας τὰς προετοιμασίας καὶ ἴδωσι προητοιμασμένοι ὄντες ἁρμόδιον τὸν καιρόν». Καὶ οὕτως ἀνεχώρησαν ἕκαστος εἰς τὰ ἴδια.
Ἀλλὰ τί συνέβη ἐν τῷ μεταξύ; Ἐπῆλθεν ἡ τοιαύτη φήμη εἰς τὰς ἀκοὰς τῶν ἐν Πελοποννήσῳ Ὀθωμανῶν καὶ μάλιστα εἰς αὐτὸν τὸν ἡγεμόνα, ὅστις καὶ προσεκάλεσεν ἐντόνως τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ προεστῶτας τῆς Πελοποννήσου νὰ παρουσιασθῶσιν ἐνώπιον αὐτοῦ εἰς Τριπολιτζάν, ὅπερ καὶ κατ᾿ἀνάγκην καὶ ἠκολούθησαν ἅπαντες, ἐκτὸς τῶν Καλαβρυτινῶν, Πατρέων καὶ Αἰγιέων, οὓς καὶ ἐκ δευτέρου προσεκάλεσε μετὰ περισσοτέρας ἐπιμονῆς. Τέλος ἐξεκίνησαν καὶ αὐτοί, μεθ᾿ὧν καὶ ὁ ἀοίδιμος ἀρχιερεύς, ὁ μέντωρ τῶν πολιτικῶν καὶ πολεμικῶν Π. Πατρῶν Γερμανὸς καὶ οἱ Νικ. Σολιώτης καὶ Ν. Πετμεζᾶς, ἐπὶ τῷ λόγῳ δῆθεν τοῦ νὰ ὑπάγωσιν εἰς Τριπολιτζάν, ἔχοντες δὲ μεθ᾿ ἑαυτῶν καὶ τὸν παρὰ τοῦ Καϊμακάμη (τοποτηρητοῦ τοῦ πασᾶ) σταλέντα πρὸς αὐτοὺς ταχυδρόμον (τάταρην) καὶ ἕνα Ὀθωμανὸν δερβίσην, ἔφθασαν κατὰ τὰς ἀρχὰς (10) Μαρτίου εἰς τὰ Καστριά, χωρίον ἐν Κατσάναις τῶν Καλαβρύτων, ἔνθα εἶχον προδιατεθειμένον χωρικόν τινα, φέροντα αὐτοῖς ἓν γράμμα παρ᾿ αὐτῶν τούτων προσχεδιασμένον, ὡς ἀπὸ μέρους φίλου αὐτῶν Ὀθωμανοῦ ἐκ Τριπολιτζᾶς στελλόμενον, λέγον οὑτωσί: «Ἄν θέλετε νὰ ἔχετε τὴν ζωήν σας, μὴν ἔρχεσθε ἤδη εἰς Τριπολιτζάν, διότι ἐχθροὶ ὑμῶν σημαντικοί, ὡς ἐκ τῶν διασπαρεισῶν φημῶν περὶ Ἐπαναστάσεως ὠφελούμενoι, κατήγγειλαν ὑμᾶς εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ θέλετε φονευθῆ ἀδίκως καὶ ἀναιτίως». Καὶ οὕτως ἐπέστρεψαν εἰς τὴν μονὴν τῆς Ἁγίας Λαύρας. Ἐκεῖ φθάσαντες ἔλαβον γράμματα παρὰ τῶν Δεληγιανναίων λέγοντα: «Μὴ κινηθῆτε, ἀδελφοἰ, μὴ! διότι οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν φυλακισμένοι ὄντες εἰς Τριπολιτζὰν χάνονται!». Διασκεψάμενοι καὶ ἐν Ἁγίᾳ Λαύρᾳ ἐφ᾿ ἱκανόν, ἀπεφάσισαν τέλος, κατὰ τὴν γνώμην τῶν πλειόνων, νὰ μὴ κάμωσι κανὲν κίνημα ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἕως οὗ ἴδωσι καὶ ὁδηγηθῶσι ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων περὶ τοῦ πρακτέου. Μόνοι δὲ ἐδείχθησαν θερμότεροι καὶ ἀποφασιστικώτεροι ἵνα γίνῃ ἀμέσως τότε ἀρχὴ καὶ κίνησις τοῦ πολέμου μετὰ τὸν Π. Π. Πατρῶν, ὁ Ἀ. Ζαΐμης καὶ Ἀσημάκης Φωτήλας.
Μετὰ δὲ ταῦτα, διαλυθέντες ἐκ τῆς Ἁγίας Λαύρας, παρεμέρισαν διὰ τὸν φόβον εἰς ἀσφαλῆ μέρη, ὁ μὲν Παλαιῶν Πατρῶν, ὁ Καλαβρύτων Προκόπιος καὶ ὁ Ἀνδρέας Ζαΐμης εἰς Νεζερά, οἱ δὲ Ἀσημάκης Ζαΐμης καὶ Ἀ. Φωτήλας διὰ τὴν Κερπινήν, οἱ δὲ Σωτ. Χαραλάμπης καὶ Σωτ. Θεοχαρόπουλος διὰ Ζαρούχλαν καὶ ὁ Ἀνδρ. Λόντος διὰ τὸ Διακοπτὸν (Βούρα).
Ταῦτα ἰδὼν καὶ ἀκούσας ὁ Ν. Σολιώτης, ἐνῷ τὸ πρᾶγμα διαδιδόμενον ἤρχισε νὰ γίνηται κοινὸν μεταξὺ τῶν τάξεων τοῦ ὄχλου, οὐχὶ μόνον τῶν Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ αὐτῶν ἀκόμη τῶν Ὀθωμανῶν, καὶ διαλογιζόμενος ὀρθῶς, μὴ δειλιασάντων τῶν πολιτικῶν μείνῃ πάλιν ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν αὐτὸν ζυγὸν τῆς τυραννίας μὲ γενικὴν σφαγὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκ μέρους τῶν ἐξηγριωμένων τυράννων, μάλιστα δὲ ἐκ τῶν ἐπισημοτέρων, ὡς συνέβη τῷ 1769. Ἐπικαλεσθεὶς τὴν ἐξ ὕψους βοήθειαν, ἀνεχώρησεν ἐκ τῆς Μονῆς Ἁγίας Λαύρας, μὲ τὴν ἀπόφασιν τοῦ νὰ δώσῃ αἰτίαν καὶ ἀρχὴν τῶν ἐπαναστατικῶν σκοπῶν τοῦ Ἔθνους. Ὅθεν, τύχῃ ἀγαθῇ, κατὰ τὰς 14 Μαρτίου 1821, ὅτε ἔφθασεν εἰς τὸ χωρίον του Σόλον ὁ Ν. Σολιώτης, διέβαινον τρεῖς Τοῦρκοι Τριπολιτζιῶται ἐκ τῶν λεγομένων καμπαταήδων, ἐπαπειλοῦντες αἰχμαλωσίαν καὶ θάνατον εἰς τοὺς χριστιανοὺς ὡς ἀπεσταλμένοι μὲ γράμματα παρὰ τοῦ Καϊμακάμου τῆς Τριπολιτζᾶς πρὸς τὸν Χουρσὶτ πασᾶν, τοὺς ὁποίους μαθὼν διαβαίνοντας τὸν δρόμον τοῦ Ἀγριδίου, χωρίου τῆς Νωνάκριδος τῶν Καλαβρύτων, προκαταλαβὼν ἄνευ τῆς γνώσεως τῶν προκρίτων τὴν στενωπὸν τῆς ὁδοῦ ἐκείνης, εἰς θέσιν Πόρται τοῦ Ἀγριδίου μετὰ δώδεκα μόνον τῶν συμπολιτῶν του, τοὺς ἐφόνευσαν. Καὶ οὕτω πρῶτος μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων πολεμιστῶν ὁ Νικόλαος Σολιώτης ἔβαψε τὰς χεῖράς του εἰς τὸ αἷμα τῶν τυράννων διὰ τὸν μέγαν σκοπὸν τῆς ἐλευθερίας.
Τὴν ἐπιοῦσαν 15 Μαρτίου ὁ Ν. Σολιώτης μετέβη εἰς Ζαρούχλαν, ἔνθα διέμενον ὁ Σωτ. Χαραλάμπης, Ἰωάννης Παπαδόπουλος, Σ. Θεοχαρόπουλος, Νικ. Πετμεζᾶς καὶ Π. Ἀρβάλης, καὶ ἐξηγεῖται αὐτοῖς τὸ ἐν Πόρταις κίνημά του καὶ τὸν φόνον τῶν Τούρκων, παρακινῶν συγχρόνως καὶ αὐτοὺς νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα καὶ κινηθῶσι κατὰ τῶν τυράννων. Αὐτοὶ δὲ τὸ μὲν πρῶτον τῷ ἀντιπαρατήρησαν λέγοντες: «Τί εἶναι αὐτὸ ποὺ ἔκαμες, ἀδελφέ· ἐπήραμε τὸν κόσμον ἐπὶ τὸν τράχηλον ἡμῶν»; «Ἔκαμα ἐκεῖνο», τοῖς ἀπαντᾷ, «ὅπερ ἀπεφασίσαμεν καὶ εἰς ὃ τείνει γενικῶς ἡ ἐπιθυμία καὶ τὰ πνεύματα ὅλου τοῦ ἔθνους», προσέθηκε δὲ ἐπὶ τέλους ὅτι, «ἂν δὲν κινηθῶσι καὶ αὐτοὶ μὲ τὸν αὐτὸν ζῆλον ἀποφασιστικῶς, θὰ πάθωσι καὶ αὐτοὶ τὰ αὐτὰ καὶ παρόμοια τοῖς Τούρκοις ἀπὸ τοῦ ἐνθουσιασμένου καὶ κατηγανακτισμένου λαοῦ». Τότε λαβόντες τὸν λόγον ὁ Σ. Χαραλάμπης καὶ ὁ Π. Ἀρβάλης εἶπον ὅτι «πρέπει νὰ λάβωμεν τὰ ὅπλα εἰς χεῖρας ἁπαξάπαντες κοινῶς καὶ νὰ κινήσωμεν καὶ τοὺς ἄλλους». Ὅπερ καὶ παρεδέχθησαν ἅπαντες. Κατὰ δὲ τὰς 19 Μαρτίου μαθὼν ὁ Ν. Σολιώτης ὅτι διέβαινον καὶ οἱ γνωστοὶ Ὀθωμανοὶ Τζιπογλαῖοι Τριπολιτζιῶται μετὰ ὀκτὼ ἄλλων ὑπ᾿ αὐτοὺς Ὀθωμανῶν ἐκ τῶν πέριξ χωρίων Ἀρφαρῶν, ἀπέστειλέ τινας τῶν στρατιωτῶν του μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ του καὶ τοὺς ἐφόνευσαν καὶ αὐτούς.
Κατὰ δὲ τὴν 21 Μαρτίου ἔφθασαν ἀπὸ τῶν Σαλώνων διὰ θαλάσσης ἀποβιβασθέντες εἰς Ἀκράταν εἰς τὸ ἐκεῖ πλησίον χωρίον Βερσοβὰν δύο μπουλουκμπασῆδες μετὰ 60 Ἀλβανῶν, διεθυνόμενοι εἰς ὀχύρωσιν τῆς Τριπολιτζᾶς. Τούτους μαθὼν ὁ Ν. Σολιώτης παρέλαβε μεθ᾿ ἑαυτοῦ τριακοσίους ἐκ τοῦ τμήματος Χασίων μὲ σημαίαν ἀναπεπταμένην1 , ἔνθα ἀνθισταμένων τῶν Ὀθωμανῶν καὶ μάχης γενομένης σφοδρᾶς, ἐκ μέρους τῶν Ὀθωμανῶν ἐφονεύθησαν ὑπὲρ τοὺς εἴκοσιν, οἱ δὲ λοιποὶ ἀναγκασθέντες παρεδόθησαν. Οἱ περὶ τὸν Σολιώτην ἔλαβον τότε ἱκανὰ λάφυρα, ἐξ ὧν ὁ Ν. Σολιώτης ἐκράτησε δι᾿ἑαυτὸν ἕνα ἵππον καλὸν τῆς Ἀραβίας, ἐκ δὲ τῶν Ἑλλήνων ἐπληγώθησαν ἀκινδύνως τρεῖς. Καὶ οὕτω κατὰ μικρὸν ἤρχισε νὰ γίνεται τὸ κέντρον τοῦ πολέμου καὶ τῆς ἐλευθερίας ἡ ἐπαρχία τῶν Καλαβρύτων.
Ταῦτα πάντα μαθὼν ὁ Σεϊδῆς Λαλιώτης ἀνεχώρησε μετὰ τοῦ Νικολάου Ταμβακοπούλου διὰ Τριπολιτζάν, οἵτινες καὶ ἐτουφεκίσθησαν καθ᾿ ὁδὸν ἐν Κατσάναις παρὰ τοῦ ἐκεῖ ἐνεδρεύοντος Χονδρογιάννου κ.λ. καὶ διαφυγόντες διεσώθησαν εἰς τὸ πεδίον Φενεοῦ καὶ ἐκεῖθεν ὁ μὲν Σεϊδῆς Λαλιώτης ἔφθασεν ἀβλαβὴς εἰς Τριπολιτζὰν καθότι οἱ Καρυτινοὶ καὶ Κορίνθιοι δὲν ἦσαν κινημένοι ἀκόμη εἰς τὰ ὅπλα, ὁ δὲ Ν. Ταμβακόπουλος εἰς Βυτίναν, κατόπιν δὲ τούτων τῶν διατρεξάντων, τὴν 22 Μαρτίου ἀνεχώρησε καὶ ὁ βοεβόδας τῶν Καλαβρύτων Ἰβραχὴμ Ἀρναούτογλους μετὰ τῶν σὺν αὐτῷ διὰ Τριπολιτζάν, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὸν κίνδυνον, ἀλλὰ τουφεκισθεὶς ὑπὸ τῶν φυλαττόντων εἰς τὴν θέσιν Χελωνοσπηλιὰν Κατζανιωτῶν φονευθέντων δύο ἐκ τῶν μετ᾿ αὐτοῦ καὶ ἀφαιρεθείσης τῆς ἀποσκευῆς του, ὑπέστρεψεν ἔντρομος εἰς Καλάβρυτα, ἔνθα καὶ συνεκλείσθη μετὰ τῶν ἐντοπίων Τούρκων εἰς τρεῖς ὀχυροὺς πύργους.
Κατὰ δὲ τὴν 24η καὶ 25 Μαρτίου συσσωματωθέντες οἱ ἐκ τῆς ἐπαρχίας Καλαβρύτων Σωτ. Χαραλάμπης, Ἀνδρέας Ζαΐμης, Ἀσ. Φωτήλας, Νικ. Σολιώτης, Βασίλειος καὶ Νικ. Πετμεζᾶς καὶ Ἀ. Στριφτόμπολας καὶ πολιορκήσαντες στενῶς τοὺς Ὀθωμανοὺς ἐβίασαν διὰ τῶν ὅπλων νὰ παραδοθῶσι μετὰ τέσσαρας ἡμέρας. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ τούτων ὁ Ν. Σολιώτης, ἐφορμήσας εἰς ἐκπόρθησιν ἑνὸς τῶν εἰρημένων πύργων, ἐπληγώθη κατὰ τὸν ἀριστερὸν κάλαμον τοῦ ποδός. Οἱ πολιορκοῦντες Ἕλληνες ἦσαν περὶ τοὺς 800, οἱ δὲ ἐν τοῖς πύργοις Ὀθωμανοὶ περὶ τοὺς 400 ἐντόπιοι καὶ ξένοι. Μετὰ τὴν παράδοσιν τῶν ἐν Καλαβρύτοις Τούρκων ἀνεχώρησαν οἱ Σωτ. Χαραλάμπης καὶ Ν. Σολιώτης εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῆς Κορίνθου, ὅπως ἐκκινήσωσι καὶ τοὺς Κορινθίους εἰς τὰ ὅπλα, ἐφ᾿ ᾧ καὶ μετέβησαν εἰς τὰ Τρίκαλα πρὸς συνέντευξιν μετὰ τοῦ Πανούτζου Νοταρᾶ, ἀλλ᾿ ἐστάθη ἀδύνατον νὰ τὸν πείσωσι νὰ κινηθῇ, διὰ τὸν φόβον τῆς ἀπωλείας τοῦ ἐν Τριπολιτζᾷ φυλακισμένου ἀδελφοῦ του Σωτηρίου Νοταρᾶ. Οὐδὲν δὲ κατορθώσαντες εἰς Τρίκαλα, μετέβησαν εἰς Σικυῶνα (Βόχαν) τῆς Κορινθίας, ὥστε διαλύσαντες τὰ παρὰ τῶν Νοταραίων ἐμπόδια, κινήσαντες τοὺς Κορινθίους εἰς τὰ ὅπλα κ.λ. καὶ συστήσαντες στενῶς τὴν πολιορκίαν τῆς Ἀκροκορίνθου ἀφῆκαν ὡς ἀρχηγὸν τῆς πολιορκίας τὸν Ἀναγνώστην Πετμεζᾶν, αὐτοὶ δὲ ἀπῆλθον μετὰ 500 εἰς τὸ χωρίον Καστανέας, ἐκεῖ δὲ παρέλαβον μεθ᾿ ἑαυτών τὸν Παπα-Νίκαν μετὰ τῶν Καστανεωτῶν καὶ ἐκ τῶν πέριξ χωρίων Στυμφαλίας καὶ οὕτω βαθμηδὸν ἀνεστάτωσαν καὶ τὴν ἐπαρχίαν τῆς Κορινθίας εἰς τὰ ὅπλα. Ἐκ δὲ τῆς Καστανέας διηυθύνθησαν εἰς τὴν πολιορκίαν τῆς Τριπολιτζᾶς ἐπὶ κεφαλῆς 800 Καλαβρυτινῶν καὶ Κορινθίων. Φθάσαντες εἰς τὸ χωρίον Λεβίδι τὴν Τρίτην τοῦ Πάσχα 12 Ἀπριλίου, εὗρον ἐστρατοπεδευμένους τοὺς συνεπαρχιώτας αὐτῶν Κωνσταντῖνον, Βασίλειον καὶ Νικόλαον Πετμεζαίους μετὰ 600 Καλαβρυτινῶν, ὡς καὶ τὸν Π. Ἀρβάλην μετά τινων Τριπολιτζιωτῶν, τὴν δὲ ἀκόλουθον 13 Ἀπριλίου ἐκστρατεύσαντες πανστρατιᾷ διὰ νυκτὸς ἐκ Τριπολιτζᾶς οἱ Ὀθωμανοί 5.500 τὸν ἀριθμόν, πεζοί τε καὶ ἱππεῖς, ἔφθασαν ἅμα τοῦ ἡλίου ἀνατείλαντος εἰς Λεβίδι, οὓς μακρόθεν ἰδόντες ἐρχομένους οἱ Ἕλληνες μετὰ τῶν εἰρημένων ἀρχηγῶν, ὡς ἀσυνήθιστοι ἀκόμη ὄντες εἰς τὰς μάχας ἀνεχώρησαν εἰς τὰ ὀρεινὰ μέρη, Ὁ δὲ Ν. Σολιώτης, παρατηρῶν τότε ὅτι ἂν τραπῶσιν ὅλοι εἰς φυγὴν οἱ Τοῦρκοι δὲν θὰ στήσωσιν ἀλλοῦ σημαίαν εἰ μὴ ἐν τῇ ἑστίᾳ τῆς Ἐπαναστάσεως, τὰ Καλάβρυτα, ἵνα θύσωσι καὶ ἀπολέσωσι τὰ πάντα, ἀπεφάσισε νὰ κλεισθῇ ὀχυρωθεὶς ἐντὸς ἑπτὰ οἰκιῶν τοῦ χωρίου Λεβιδίου καὶ κατὰ τὸ παράδειγμα αὐτοῦ ἠκολούθησαν νὰ σταθῶσι καὶ οἱ Ἀναγ. Στριφτόμπολας, Γ. Κουλοχέρης Πετμεζᾶς καὶ Ἰωάννης μετὰ 150 στρατιωτῶν. Φθάσαντες δὲ μετ᾿ ἀκρατήτου τῆς ὁρμῆς εἰς τὸ Λεβίδι οἱ Ὀθωμανοί, παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα εἶδον νὰ πυροβολῶνται ἀπό τινων οἰκιῶν, ἔνθα καὶ ἔπεσαν νεκροὶ ὑπὲρ τους 20, δι᾿ ὃ καὶ ὠπισθοδρόμησαν τότε, κατόπιν δὲ ἀπεφάσισαν νὰ ἐφορμήσωσι κατὰ τῶν Ἑλλήνων τολμηρότερον, ὡς ὑπεράριθμοι πρὸς ὀλίγους, ἀλλ᾿ ἀποκρούονται παρὰ τῶν πολιορκημένων ἀποτομώτερον καὶ πεισματωδέστερον δι᾿ ἑπτὰ ὁλοκλήρους ὥρας μέχρι δειλινοῦ, ἔνθα καὶ ἔπεσαν πρὸ τῶν ἑλληνικῶν προμαχώνων φονευόμενοι ὑπὲρ τοὺς τριακοσίους, ἐκτὸς τῶν πληγωθέντων (καθ᾿ ἃ ὁμολόγησε μετὰ ταῦτα ὁ τότε μετὰ τῶν Ὀθωμανῶν ὢν Χατζη-Χρῆστος Βούλγαρης). Ἐκ δὲ τῶν Ἑλλήνων ἐφονεύθη ἀνδρείως μαχόμενος ὁ Ἀναγνώστης Στριφτόμπολας καὶ ὁ Σωτ. Σαλμενῖκος ἐκ Σόλου (ἀξιωματικοί), ἐπληγώθη δὲ καὶ ὁ Ἰωάννης Πετμεζᾶς καὶ ἄλλοι τρεῖς.
Διαρκούσης δ᾿ ἔτι τῆς μάχης ἔφθασε περὶ τὸ δειλινὸν καὶ ὁ Δημήτριος Κολιόπουλος (Πλαπούτας) μετὰ 400 καὶ ὁ Τσαλαφατῖνος μετ᾿ ὀλίγων Λακώνων εἰς βοήθειαν τῶν πολιορκημένων Ἑλλήνων καὶ μετ᾿ ὀλίγον κατέβησαν καὶ οἱ πρὸ τῆς μάχης ἀναχωρήσαντες μετὰ τοῦ Σωτ. Χαραλάμπους καὶ τῶν Πετμεζαίων καὶ οὕτω ὁρμήσαντες ἅπαντες κατὰ τῶν ἐχθρῶν, ἐξελθόντος καὶ τοῦ Ν. Σολιώτου μετὰ τῶν λοιπῶν ὠχυρωμένων, ἔτρεψαν τοὺς Τούρκους εἰς ἐπονείδιστον φυγήν, φονεύσαντες ἱκανοὺς καὶ αἰχμαλωτίσαντες, ἔλαβον δὲ καὶ ἱκανὰ λάφυρα παρὰ τῶν φονευθέντων ἐχθρῶν οἱ Ἕλληνες. Τὴν δὲ ἐπιοῦσαν ἔθαψαν ἐν παρατάξει τοὺς φονευθέντας, τὸν ἀείμνηστον Ἀ. Στριφτόμπολαν, τὸν Σ. Σαλμενῖκον καὶ λοιπούς. Εἰς αὐτὴν τὴν μάχην τοῦ Λεβιδίου νικηθέντες ἀπὸ τὸ μικρὸν σῶμα τοῦ Σολιώτου οἱ κατὰ τὴν Τριπολιτζὰν ἀκαταμάχητοι νομιζόμενοι ἐχθροί, αὐτοὶ μὲν ἐπιστρέψαντες κατῃσχυμένοι καὶ ἔντρομοι ἀπεκλείσθησαν ἐντὸς τοῦ φρουρίου, ἡ δὲ ἐπαρχία τῶν Καλαβρύτων καὶ ἡ Πελοπόννησος ἐσώθησαν ἀπὸ τῆς σφαγῆς καὶ αἰχμαλωσίας, ἕνεκα τῆς ἀξιομνημονεύτου μάχης τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα πολεμιστῶν γενναίων τοῦ Λεβιδίου. Ἡ λαμπρὰ καὶ ἔνδοξος αὕτη πρώτη μάχη τοῦ Λεβιδίου τὴν 13 Ἀπριλίου 1821 ἀνεζωπύρησε τὰς ἐλπίδας τῶν Ἑλλήνων περὶ τῆς αἰσίας ἐκβάσεως τοῦ ὑπὲρ τῆς πίστεως καὶ πατρίδος ἀγῶνος, ὅσον ἑτέρωθεν ἐταπείνωσε τὴν ὀφρῦν τῶν ἐπηρμένων ἕως τότε Ὀθωμανῶν.
Μετὰ δέ τινας ἡμέρας εὑρισκόμενοι εἰς τὴν πολιορκίαν τῆς Τριπολιτζᾶς ὅ τε ῥηθεὶς Ν. Σολιώτης, ὁ Σωτ. Χαραλάμπης, Νικόλ. καὶ Κωνσταντῖνος Πετμεζαῖοι ἐπληροφορήθησαν ὅτι ὁ Κεχαγιάμπεης ἔφθασεν εἰς Πάτρας καὶ φοβηθέντες μήπως εἰσβάλῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Καλαβρύτων ὠπισθοδρόμησαν καὶ κατὰ τὴν 21 Ἀπριλίου προκαταλαβόντες τὰ Μαῦρα Λιθάρια εἰς Ἀκράταν, τὸν ἐκτύπησαν μὲ μεγάλην αὐτοῦ ζημίαν. Τελευτῶντος δὲ τοῦ μηνὸς Μαΐου τοῦ αὐτοῦ ἔτους (1821), καθ᾿ ὃν χρόνον εἰσβαλόντες εἰς τὴν Λεβαδείαν ὁ Ὀμὲρ πασᾶς Βρυώνης καὶ Μεχμὲτ πασᾶς ἐπὶ κεφαλῆς ἓξ χιλιάδων Ὀθωμανῶν ἐσκόπευον νὰ εἰσορμήσωσι διὰ τοῦ Ἰσθμοῦ εἰς Πελοπόννησον, ὁ Ν. Σολιώτης λαβὼν τοὺς ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν του 500 ἀπῆλθεν εἰς Δερβένια τῆς Μεγαρίδος, ἔνθα ἡνώθη μετὰ τῶν Κυριακούλη καὶ Ἠλία Μαυρομιχαλῶν, Γρηγορίου Δικαίου, Πάνου Θ. Κολοκοτρώνου, Νικήτα Σταματελοπούλου καὶ Ν. Πετμεζᾶ, οἵτινες μείναντες δι᾿ ὀλίγον καιρὸν ἀνεχώρησαν ἀκολούθως διὰ τὴν πόρθησιν τοῦ φρουρίου τῆς Τριπολιτζᾶς, ἔμειναν δὲ μόνοι κατέχοντες τὰς ἐκεῖ ἀναγκαίας καὶ ἐπικινδύνους θέσεις οἱ Π. Θ. Κολοκοτρώνης καὶ Ν. Σολιώτης μετὰ τῶν ὑπ᾿ αὐτῶν 800 στρατιωτῶν Πελοποννησίων καὶ ἑτέρων 400 Μεγαρέων καὶ Θηβαίων ἕως τὸ τέλος τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου, ἐποχῆς καθ᾿ ἣν οἱ Ὀθωμανοὶ ὀπισθοδρομήσαντες ἀπεσύρθησαν εἰς Λάρισαν. Βλέπων δὲ ὁ Δ. Ὑψηλάντης ὅτι οἱ κατέχοντες τὴν φύλαξιν τῶν στενῶν τῶν Δερβενίων ἀνεχώρουν ὁσημέραι διὰ τὴν Πελοπόννησον, φοβούμενος μὴ εἰσβάλωσιν ἀμαχητὶ εἰς τὴν Πελοπόννησον οἱ περὶ τὸν Ὀμὲρ πασὰν Βρυώνην, ἔγραφεν ἐκ τοῦ στρατοπέδου τῆς Τριπολιτζᾶς πρὸς τὸν Ν. Σολιώτην κατὰ τον Σεπτέμβριον συχνὰ προτρέπων καὶ ἐξορκίζων αὐτὸν ἐπ᾿ ὀνόματι τῆς κινδυνευούσης πατρίδος αὐταῖς λέξεσιν: «ἵνα μένῃ φυλάττων ἀκλονήτως καὶ γενναίως τὴν θέσιν ἐκείνην ὡς γενναῖος τῆς πατρίδος ὑπέρμαχος, ἐν ὅσῳ ὁ ἐχθρὸς σῴζεται ἔξω εἰς τὴν Στερεὰν καὶ ὅτι ἀπὸ τὴν καλὴν φύλαξιν τῶν Δερβενίων κρέμαται ἡ σωτηρία καὶ ἡ ἀσφάλεια τῆς ὅλης Πελοποννήσου, ὅτι δὲ διετάγη ὁ Πανοῦτζος Νοταρᾶς νὰ στείλῃ πρὸς αὐτὸν ὡς βοήθειαν χιλίους Κορινθίους μὲ τὸν ἀνεψιόν του (Ἰωάννην Νοταρᾶν) καὶ τὸν Θεοχαράκην Ῥέντην. αὐτὸς δὲ νὰ ἐκβιάσῃ μὴ θέλοντας νὰ τὸν ἀκολουθήσωσι καὶ τοὺς Δερβενοχωρίτας καὶ τοὺς Μεγαρεῖς».
Ὅπερ καὶ ἠκολούθησαν, ὡς ὁ καπετὰν Διονύσιος Πανούσης Μεγαρεὺς μετὰ 200 καὶ ἄλλοι πολλοί. Ἔμειναν δὲ φυλάττοντες τὰ στενὰ τῶν Δερβενίων ὁ Ν. Σολιώτης, ὁ Π. Θ. Κολοκοτρώνης μετὰ τοῦ Ἠλία Μαυρομιχάλου ἐπανελθόντος ἐκ Τριπολιτζᾶς, πολεμήσαντες καὶ ἀποκρούσαντες γενναίως τοὺς ἐχθρούς, ἔκαμαν διαφόρους μάχας κατὰ τὰς θέσεις Πλαταιῶν (Κόκλα), Κριεκούκι, Καπαρέλλι, Βίλια καὶ Ἅγιον Μελέτιον, καθ᾿ ἃς ἐφονεύθησαν ἀλληλοδιαδόχως ὑπέρ τοὺς 800 Ὀθωμανοί. Ὁ δὲ Ὀμὲρ πασὰς Βρυώνης μετὰ τῶν λοιπῶν ἐμποδισθέντες παρὰ τῶν Ἑλλήνων, ὠπισθοδρόμησαν διὰ Λάρισαν ἀπὸ τῶν Θηβῶν, περὶ τὰ τέλη τοῦ Ὀκτωβρίου
Ἐπανερχόμενος ἐκ τῶν Δερβενίων ὁ Ν. Σολιώτης ἔλαβε γράμματα προσκλητήρια παρά τε τῆς Εφορείας καὶ τῶν προκρίτων τῆς Κορινθίας Πανούτζου Νοταρᾶ, Θεοχάρη Ῥέντου, Γ. Καλαρᾶ, Ἀ. Οἰκονομοπούλου κ.λ., δι᾿ ὧν παρεκάλουν αὐτόν, ἵνα διαμείνῃ ὡς ἀρχηγὸς τῆς πολιορκίας του φρουρίου της Κορίνθου, διότι κατ᾿ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ὁ ἀρχηγὸς τῆς πολιορκίας Ἀναγ. Πετμεζᾶς, δι᾿ ἔλλειψιν τῶν ἀναγκαίων καὶ διὰ τὴν μὴ πληρωμὴν τῶν μισθῶν τῶν στρατιωτῶν αὐτοῦ παρὰ τῶν Κορινθίων, εἶχεν ἀναχωρήσει καὶ οὕτω κατὰ μικρὸν ἐκινδύνευε νὰ διαλυθῇ ἡ πολιορκία. Ἔμεινε δὲ ὡς ἀρχηγὸς τῆς πολιορκίας ὁ Ν. Σολιώτης ἐπὶ κεφαλῆς τῶν 600 Καλαβρυτινῶν καὶ ἄλλων 800 Κορινθίων, Ὑδραίων τινῶν καὶ Ποριωτῶν ὑπὸ τὸν Χριστόδουλον Μέξην, καταλαβὼν τὴν θέσιν Πεντεσκουφίου, λόφου κειμένου ἀπέναντι τῆς Ἀκροκορίνθου πρὸς τὸ μεσημβρινοδυτικὸν μέρος, πολεμῶν καθ᾿ἑκάστην γενναίως κατὰ τῶν ἐχθρῶν, ἔνθα καὶ ἐπληγώθη ἐπικινδύνως ἀπὸ πετρῶν καὶ χωμάτων τοῦ προμαχῶνος αὐτοῦ, ἀνατραπέντος ὑπὸ τῶν σφαιρῶν τῶν κανονίων τοῦ φρουρίου, ἕως οὗ βιασθέντες οἱ ἐχθροὶ παρεδόθησαν διὰ συνθηκῶν εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν Ἑλλήνων κ.λ. Κατὰ τὰς διαφόρους ταύτας μάχας καὶ ἀκροβολισμοὺς ἐφονεύθησαν περὶ τοὺς 800 ἐκ τῶν Ὀθωμανῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς πολιορκίας.
Μετὰ δὲ τὴν σύστασιν τῆς πρώτης τῶν Ἑλλήνων Διοικήσεως ὁ Ν. Σολιώτης διὰ τὰ λαμπρά του κατορθώματα, τὴν ἱκανότητα καὶ τὸν διακεκριμένον χαρακτῆρά του διωρίσθη ἀρχηγὸς τῆς Φρουρᾶς τῆς ἐθνικῆς Διοικήσεως κατὰ τὸν Μάρτιον τοῦ 1822 μὲ βαθμὸν χιλιάρχου διὰ τοῦ ἑξῆς διπλώματος:
Ἀριθ. 528
Ὁ Μινίστρος τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τοῦ Πολέμου
Πρὸς τὸν Χιλίαρχον Νικόλαον Σολιώτην
Θέλουσα ἡ ὑπερτάτη Διοίκησις νὰ ἀνταμείψῃ τὰς πρὸς τὴν πατρίδα μακρὰς καὶ πιστὰς ἐκδουλεύσεις σου καὶ μάλιστα τὸν θερμὸν ζῆλον, μὲ τὸν ὁποῖον διέμεινας προσκαρτερῶν εἰς τὴν πολιορκίαν τῆς Ἀκροκορίνθου ἀπ᾿ ἀρχῆς ἕως τέλους τῆς παραδόσεως τοῦ φρουρίου, ἔνευσε διὰ ταῦτα νὰ σὲ τιμήσῃ μὲ τὸ ἀξίωμα τῆς χιλιαρχίας, τῆς ὁποίας τὸ δίπλωμα περικλείεται ἐν τῷ παρόντι. Διορίζεσαι δὲ μὲ ὅλους τοὺς ὑπὸ σὲ στρατιώτας νὰ παραμείνῃς ἐνταῦθα εἰς Κόρινθον καὶ νὰ εὑρίσκεσαι ὑπὸ τὰς ἐμμέσους ἐπιταγὰς τῆς Διοικήσεως. Χρεωστεῖς δὲ προσέτι νὰ εἶσαι διὰ παντὸς εὐγνώμων πρὸς τὴν ὑπερτάτην Διοίκησιν, ὑπακούων ἀδιστάκτως εἰς ὅλας τὰς προσταγὰς αὐτῆς, καὶ προσέχων ὥστε νὰ ἐκπληροῖς ἀνελλιπῶς ὅλα τὰ χρέη τοῦ νέου βαθμοῦ σου. Ὑγίοινε.
Ἐν Κορίνθῳ τῇ 9 Μαρτίου 1822
Ὁ Μινίστρος τῶν Ἐσωτερικῶν
καὶ προσωρινὸς Μινίστρος τοῦ Πολέμου.
Τ. Σ. ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ
Ἔμεινε δὲ ὡς τοιοῦτος παρὰ τῇ Διοικήσει μέχρι τέλους τοῦ Ἰουλίου εἰς Κόρινθον καὶ εἰς Ἄργος, ἔνθα καὶ διετήρησε τὴν μεγαλυτέραν ἡσυχίαν καὶ εὐταξίαν, ὅτε ἐλθόντος τοῦ πολυαρίθμου δραμαλικοῦ στρατοῦ εἰς Ἄργος, ἕδραν τότε τῆς Διοικήσεως, τὸ μὲν πρῶτον ἐξησφάλισε τὰ μέλη τοῦ Ἐκτελεστικοῦ καὶ μέρος ἐκ τῶν βουλευτῶν ἐντὸς τῶν ἐν τοῖς Μύλοις ἐλλιμενισμένων ὑδραϊκῶν πλοίων καὶ ἑπομένως ἀνεχώρησεν μὲ τοὺς ὑπ᾿ αὐτὸν στρατιώτας, συνεκστρατεύσας μετὰ τῶν λοιπῶν ὁπλαρχηγῶν κατὰ τοῦ κοινοῦ ἐχθροῦ Δράμαλη.
Κατὰ τὴν 2 Ἰανουαρίου 1823 εἰδοποιηθεὶς παρὰ τῆς ἐν Τριπολιτζᾷ τότε Γερουσίας ὁ Ν. Σολιώτης ὅτι ὁ Δελῆ Ἀχμὲτ παςᾶς τοῦ Δράμαλη συνέλαβε τὸν σκοπὸν τοὺς μὲν ἀδυνάτους μετ᾿ ἄλλων 500 νὰ ἀφήσῃ εἰς τὸ φρούριον τῆς Κορίνθου, αὐτὸς δὲ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν λοιπῶν 5.000 ἱππέων τε καὶ πεζῶν νὰ περάσῃ διὰ τοῦ παραλίου τῆς Ἀκράτας εἰς Πάτρας, κατέβη μετὰ 400 εἰς Ἀκράταν καὶ ὀχυρωθεὶς εἰς ἓν ξηροτείχιον (προμαχῶνα) εἰς τὰ στενὰ τοῦ δρόμου ἢ μύλον Δημ. Ζαΐμη ἀνέμενε τὸν ἐχθρόν. Ἀκολούθως ἦλθον καὶ κατέλαβον τὰς ἄλλας ὀρεινοτέρας θέσεις καὶ οἱ Σωτ. Χαραλάμπης, Ἀσημάκης Ζαΐμης, ὁ δὲ Ν. Πετμεζᾶς τὴν ἀναγκαίαν θέσιν Μαῦρα Λιθάρια. Μετὰ δὲ δύο ἡμέρας, 5 Ἰανουαρίου ἔφθασαν οἱ Ὀθωμανοὶ περὶ τὸ δειλινὸν εἰς τὸ πεδίον τῆς Ἀκράτας, θέλοντες δὲ νὰ διαβῶσι τὸν διὰ Βοστίτζης δρόμον των ἀπεκρούσθησαν εἰς τὴν θέσιν τοῦ Ν. Σολιώτου, οὖσαν ἐπικειμένην ἐπ᾿αὐτῆς τῆς διόδου, φονευθέντες ὑπὲρ τοὺς 80 ὀγδοήκοντα, ἀλλ᾿ ἀποπειρώμενοι ἀπεκρούσθησαν γενναίως καὶ παρὰ τοῦ σώματος τοῦ Ν. Πετμεζᾶ, φονευθέντες ὑπὲρ τοὺς 50, ὀπισθοδρομήσαντες δὲ εἰς τὸ πεδίον τῆς Ἀκράτας διενυκτέρευσαν. Εἰς τὸ διάστημα ταύτης τῆς νυκτὸς ὁ Ν. Σολιώτης κατανοήσας τὸ πολυάριθμον καὶ δυνατὸν στράτευμα τοῦ ἐχθροῦ, καὶ στοχασθείς μίαν ἄλλην θέσιν ἐπικίνδυνον ἄνωθεν τοῦ ξενοδοχείου τοῦ Δημ. Ζαϊμη, ὅθεν ἠδύναντο οἱ ἐχθροὶ διαβάντες νὰ τοὺς πάρωσι τὰ ὀπίσθια ἀπὸ τὸ πλάγιον μέρος· ταῦτα διανοηθεὶς διέταξέ τινας τῶν ἀξιωματικῶν του, τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ Δημήτριον καὶ Σωτήριον Σολιώτας, Δημ. Λάλον, Ἀγγελῆν Δελούκαν, Παπα-Γεῶργον ἐκ Περιστέρας καὶ Γιᾶννον Κερπεσιώτην μετὰ 150 στρατιωτῶν καὶ κατέλαβον τὴν ῥηθεῖσαν θέσιν, τὸ δὲ πρωῒ τῆς ἐπιούσης 6 Ἰανουαρίου ἅμα τοῦ ἡλίου ἀνατείλαντος οἱ Ὀθωμανοὶ ποιήσαντες τὰς δεήσεις (ντοβᾶν) εἰς τὸν προφήτην αὐτῶν ὥρμησαν πανστρατιᾷ γαυριῶντες καὶ ἀλαλάζοντες τυφλοῖς ὄμμασιν κατὰ τοῦ προμαχῶνος τοῦ Σολιώτου, μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ διέλθωσιν ἐκεῖθεν τὸν διὰ Βοστίτσης καὶ Πατρῶν δρόμον των, ἀλλ᾿ ἀποκρουσθέντες παρ᾿ αὐτοῦ μὲ ἀπελπισίαν ἔπεσαν νεκροὶ πρὸ τοῦ ταμπουρίου (προμαχῶνος) αὐτοῦ, ὑπὲρ τοὺς 300, ἐκτὸς τῶν πληγωθέντων. Ἡ δὲ θέσις αὕτη τοῦ Μύλου λαβοῦσα ἔκτοτε φέρει καὶ σήμερον τὴν ὀνομασίαν “τοῦ Σολιώτου τὸ Ταμπούρι”. Ἐκ δὲ τῶν Ἑλλήνων ἐφονεύθησαν τρεῖς καὶ ἐπληγώθησαν τέσσαρες. Ὥρμησαν καὶ ἐκ δευτέρου, ἀλλὰ τοὺς ἀποκρούει μὲ θαυμασίαν γενναιότητα καὶ περισσότερον θάρρος μὲ μόνους διακοσίους στρατιώτας γενναίους· μὴ δυνηθέντες νὰ διαβῶσιν ἐκεῖθεν, τραπέντες μετ᾿αἰσχύνης εἰς φυγήν, ἐπειράθησαν κατόπιν νὰ διαβῶσι ἀπὸ τὴν κατεχομένην παρὰ τῶν λεχθέντων ἀξιωματικῶν του θέσιν, ἀλλ᾿ἀπαντήσαντες κἀκεῖ τὰ αὐτὰ ἐπέστρεψαν εἰς τὸ πεδίον τῆς Ἀκράτας, μὴ τολμήσαντες τοῦ λοιποῦ νὰ ἐφορμήσωσι κατὰ τῶν Ἑλλήνων. Ἀκολούθως ἔφθασαν ἀπὸ τῶν ἐπαρχιῶν Κορινθίας καὶ Βοστίτζης πολλοὶ Ἕλληνες, ὅτε ἔφθασαν ἐκ Μεσολογγίου καὶ ὁ Ἀνδρέας Ζαΐμης, Ἀνδρ. Λόντος καὶ ὁ Ὀδυσσεὺς καὶ ἀπέκλεισαν τοὺς ἐχθροὺς τόσον δυνατά, ὥστε στερηθέντες παντὸς εἴδους τροφῆς, ἀφοῦ κατέφαγον ἅπαντας οὓς ἔφερον μεθ᾿ἑαυτῶν ἵππους καὶ ἡμιόνους, ἤρχισαν νὰ τρώγωσι καὶ ὁ εἷς τὸν ἄλλον, φονεύοντες οἱ δυνατοὶ τοὺς ἀδυνάτους.
Οἱ ἐχθροὶ βιασθέντες καὶ στερούμενοι πάντων, ἤρξαντο νὰ διαπραγματεύωνται μετὰ τῶν ὁπλαρχηγῶν τῶν Ἑλλήνων περὶ παραδόσεως, ἀφοῦ ὁ Νικόλαος Σολιώτης ἀπεποιήθη νὰ παραδεχθῇ τὰς προτάσεις αὐτῶν καὶ χρηματικὰς προσφοράς, διὰ νὰ ἀφήσῃ αὐτοῖς τὴν δίοδον ἐλευθέραν, ἀλλὰ μὴ συμφωνήσαντες εἴς τινα ζητήματα δὲν ἔκλεισαν τὰς περὶ παραδόσεως συνθήκας καὶ οὕτως ἐξηκολούθη στενότερος ὁ πανταχόθεν ἀποκλεισμὸς τῶν Ὀθωμανών, μὴ δυναμένων οὔτε πρὸς τὰς Πάτρας νὰ προχωρήσωσιν οὔτε εἰς Κόρινθον νὰ ἀπέλθωσι. Καὶ οὕτω κατεκλείσθησαν εἰς τὸ ξενοδοχεῖον τοῦ Δημ. Ζαΐμη, ἀνεγείραντες καὶ δύο μικρὰ χαρακώματα εἰς τὸ πεδίον Ἀκράτας. Περὶ δὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ Φεβρουαρίου ἀνεχώρησαν ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου τῆς Ἀκράτας διὰ τὴν ἐν Ἄστρει τότε Ἐθνοσυνέλευσιν οἱ Ἀνδρ. Ζαΐμης, Σ. Χαραλάμπης, Β. Πετμεζᾶς καὶ ὁ Ὀδυσσεύς, ἔμειναν δὲ ἀρχηγοὶ τῆς πολιορκίας μετὰ τῶν σωμάτων αὐτῶν οἱ Ἀ. Λόντος, Ν. Σολιώτης καὶ Ν. Πετμεζᾶς. Διατηρουμένης δὲ στενοτέρας τῆς πολιορκίας, αἴφνης ἐφάνησαν εἰς τὴν παραλίαν τῆς Ἀκράτας τὴν 12 Φεβρουαρίου ὀκτὼ ὀθωμανικὰ πλοῖα ἐκ Πατρῶν ἅτινα παρέλαβον περὶ τοὺς 500, μὴ δυνηθέντα, ὡς ἐκ τῆς μεγάλης τρικυμίας, νὰ ἐλλιμενισθῶσιν ἢ νὰ παραλάβωσι περισσοτέρους. Ἐν ὧ δὲ ἐπεβιβάζοντο εἰς τὰ πλοῖα οἱ Ὀθωμανοί, ὥρμησαν οἱ Ἕλληνες πανταχόθεν μετὰ μεγάλης γενναιότητος καὶ ἐνθουσιασμοῦ, ὥστε ἀνεχαίτισαν τὴν ἐπιβίβασιν τῶν ὑπολοίπων. Ἡ δὲ μάχη τότε ἐγένετο πεισματωδεστάτη, πυροβολουμένων τῶν Ἑλλήνων καὶ διὰ τῶν κανονίων τῶν πλοίων καὶ τῶν πυροβόλων τῆς ξηρᾶς παρὰ τῶν Ὀθωμανῶν. Κατ᾿αὐτὴν τὴν ἡμέραν καὶ τὴν μάχην τῆς 12 Φεβρουαρίου διακριθεὶς ὁ Ν. Σολιώτης ἐπληγώθη ἐπικινδύνως εἰς τὸν δεξιὸν μηρὸν ὑπὸ βολῆς ἐχθρικῆς. Οἱ δὲ ἐναπομείναντες Τοῦρκοι ἐφονεύοντο κατὰ μικρὸν ἀπὸ τῶν ἐφορμήσεων τῶν Ἑλλήνων, ἕως οὗ ἀναγκασθέντες παρεδόθησαν εἰς τοὺς ὁπλαρχηγοὺς τῶν Ἑλλήνων.
Κατὰ ταύτην τὴν ἔνδοξον μάχην τῆς Ἀκράτας κατεστράφησαν καθ᾿ ὁλοκληρίαν τὰ λείψανα τοῦ ἀγερώχου δραμαλικοῦ στρατοῦ, οἱ δὲ Ἕλληνες ὑπερπληρώθησαν πολυτίμων λαφύρων, ὅπλων, χρημάτων, ἵππων κ.λ. καὶ ὁ Ν. Σολιώτης ἔλαβεν ἓν πολύτιμον καὶ λαμπρὸν ξίφος (σπάθην) τοῦ Δράμαλη.
Κατὰ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους (1823), ὅτε ὁ Ὀμὲρ πασᾶς πολιορκῶν τὸ φρούριον τῆς Ἀττικῆς κατεστενοχώρει στενῶς πανταχόθεν τοὺς πολιορκουμένους, τὸ δὲ φρούριον ἐκινδύνευε νὰ παραδοθῇ, ὁ δὲ Γούρας πολιορκούμενος ἔγραφεν ἐπιμόνως ζητῶν βοήθειαν, τότε διετάγη παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Διοικήσεως ὁ Ν. Σολιώτης διὰ τὴν Ἀττικήν, ὃς καὶ ἐκφυγὼν τὰς φυλακὰς τῶν πολιορκούντων τὴν Ἀττικὴν Ὀθωμανών εἰσῆλθεν διὰ νυκτὸς μετὰ 400 Πελοποννησίων εἰς τὴν Ἀκρόπολιν τῶν Ἀθηνῶν, ἔνθα ἐμψυχωθέντων μεγάλως τῶν πολιορκουμένων Ἑλλήνων ἔμεινε καὶ ὁ Ν. Σολιώτης μετὰ τοῦ Γούρα συμπολιορκούμενος μέχρι διαλύσεως τῆς πολιορκίας, ὅτε καὶ ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Πελοπόννησον.
Κατὰ δὲ τὸν Ἰούλιον τοῦ 1825 συνεκστρατεύσας καὶ ὁ Ν. Σολιώτης διὰ τὸ κατὰ τὴν Τριπολιτζὰν συγκροτούμενον τότε στρατόπεδον μετὰ τῶν λοιπῶν ὁπλαρχηγῶν καὶ ἐστρατοπεδευμένος ὢν εἰς τὸ Λεβίδιον ἐπὶ κεφαλῆς 600 Καλαβρυτινῶν ἔλαβε γράμματα παρὰ τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγού Θ. Κολοκοτρώνου, λέγοντα: «Δρᾶμε τὸ γρηγορώτερον, ἀδελφέ, διότι οἱ ἡμέτεροι ἀποκλεισμένοι ὄντες στενὰ παρά τοῦ ἐχθροῦ κινδυνεύουσι». Τότε ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀναβολῆς ἐξεκίνησε καὶ φθάσας ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους Ἀπάνω Χρέπας διέσωσε πολλοὺς ἐκ τῶν καταδιωκομένων ὡς ἀπαντήσας τοὺς Ἕλληνας εἰς τὴν τροπὴν καὶ καταλαβὼν μίαν θέσιν ὀχυρὰν τῆς Ἄνω Χρέπας ἀντέκρουσε γενναίως τοὺς ἐχθρούς, ὡς τὸν ὑπαγόρευον τὰ πρὸς τὴν πατρίδα χρέη του. Ἑπομένως, τελευτοῦντος τοῦ μηνὸς Αὐγούστου τοῦ αὐτοῦ (1825) ἔτους, συνεκστρατεύσας καὶ ὁ Ν. Σολιώτης μετὰ 600 Καλαβρυτινῶν τὸ σῶμά του μετὰ τῶν λοιπῶν ὁπλαρχηγῶν Θ. Κολοκοτρώνου, Ἀ. Ζαΐμου, Ἰ. Θ. Κολοκοτρώνου, Δ. Πλαπούτα, Ἰ. Νοταρᾶ κ.λ. καὶ παρευρεθεὶς κατὰ τὰ Κουνουποχώρια καὶ Κοσμᾶν τοῦ Ἁγίου Πέτρου ἐπολέμησε γενναίως κατὰ τῶν Ἀράβων εἰς τὴν Κουνουπιάν, ἔνθα διέσωσε πολλὰς οἰκογενείας τῶν ἐκεῖ πλησιοχώρων χωρίων, οἵτινες εἶχον καταφύγει ἀπὸ τοῦ φόβου τῆς σφαγῆς καὶ αἰχμαλωσίας τῶν Ἀράβων εἰς τὰ ὄρη τῆς Κουνουπιᾶς, ἔνθα καὶ ἐφονεύθησαν ὑπὲρ τοὺς 100 ἐκ τῶν Ἀράβων, διασωθέντων τῶν γυναικοπαίδων τῶν χριστιανῶν.
Κατὰ δὲ τὴν πολιορκίαν τοῦ φρουρίου τῶν Πατρῶν ἐκστρατευσάμενος καὶ ὁ Ν. Σολιώτης συμπαρευρέθη μετὰ τοῦ Θ. Κολοκοτρώνου, τοῦ Ἀνδέου Ζαΐμου καὶ τῶν ἄλλων ὁπλαρχηγῶν τῆς πολιορκίας, πότε μὲν μετὰ 500 καὶ ἄλλοτε περισσοτέρων, ἐξετέλεσε δεόντως τὸ πρὸς τὴν πατρίδα χρέος του.
Κατὰ δὲ τὸ 1826 ἔτος, καθ᾿ ὃν καιρὸν ὁ ἀγέρωχος σατράπης Ἰβραχὴμ πασᾶς κυριεύσας τὸ Μισολόγγιον μετέβη εἰς Παλαιᾶς Πάτρας καὶ ἐκεῖθεν λεηλατῶν, πυρπολῶν, αἰχμαλωτίζων τὰς ἐπαρχίας τῆς Πελοποννήσου, καταστρέφων πᾶν τὸ πρὸ τῶν ποδῶν του, χωρὶς νὰ ἀπαντήσῃ τὸ παραμικρὸν ἐμπόδιον ἢ ἀνθίστασιν εἰς κανὲν μέρος, ἔφθασεν εἰς τὰ Καλάβρυτα τὴν 2 Μαΐου. Φθάσας δὲ εἰς τὴν πόλιν τῶν Καλαβρύτων ὁ Ἰβραχὴμ πασᾶς ἐπληροφορήθη ὅτι ὁ Ν. Σολιώτης ὀχυρωθεὶς εἰς τὰς ὑπωρείας τοῦ ὄρους Κυλλήνης- (Χιελμοῦ), εἰς θέσιν Διποταμίων, κάτωθεν τῶν καταῤῥεόντων ὑδάτων τῆς Στυγός, μεθ᾿ ἱκανῶν συνεπαρχιωτῶν του Καλαβρυτινῶν καὶ τῶν πέριξ χωρίων Βοστίτζης κ.λ.π. προετίθεται ἵνα τῷ ἀντισταθῇ, ἀπέστειλε δύο τῶν κατασκόπων καὶ ἀποστόλων αὐτοῦ πρὸς τὸν Σολιώτην ὑποσχόμενος πολλὰς καὶ μεγάλας τὰς ὠφελείας καὶ λαμπρὰς τὰς τιμάς, ἂν δεχθῇ τὴν ὑποταγὴν (προσκύνημα), ὁ δὲ Σολιώτης τῷ ἀπήντησε ἑλληνικῶς διὰ τοῦ «μολὼν λαβέ». Ὁ Ν. Σολιώτης, καίτοι προβλέπων μέγαν καὶ προφανῆ τὸν κίνδυνον, ἀπεφάσισε νὰ ἀντιπολεμήσῃ κατὰ τοῦ Αἰγυπτίου ἐχθροῦ, ἵνα καταπαύσῃ τὸ διαδιδόμενον μίασμα τοῦ παρὰ τοῦ Νενέκου τουρκοπροσκυνήματος καὶ τῆς ὑποταγῆς, ἄλλως ἠδύνατο βεβαίως νὰ διασώσῃ καὶ ἑαυτὸν καὶ τὴν οἰκογένειάν του εἰς τὸ Ναύπλιον, ὡς καὶ πολλοὶ ἄλλοι τότε τῶν ἐπισήμων ἔπραξαν.
Ὁ σατράπης λαβὼν ἀνελπίστως τοιαύτην καταφρονητικὴν ἀπάντησιν, πλήρης θυμοῦ καὶ μένεα πνέων ἐξεστράτευσε διὰ νυκτὸς ἐκ τῶν Καλαβρύτων πανστρατιᾷ μετὰ 22.000 στρατοῦ πεζῶν τε, ἱππέων καὶ Ἀλβανῶν, καὶ τὰς 5 Μαΐου μίαν ὥραν πρὸ τῆς ἀνατολῆς τοῦ ἡλίου φθάνει πρὸ τῶν ἑλληνικῶν προμαχώνων εἰς τέσσαρας πτέρυγας, ὅθεν καὶ ἤρξατο ἀμέσως πεισματώδης ἡ μάχη, τὸ κατὰ πρῶτον μὲ μίαν κολώναν ἐκ 3.000 Ἀλβανῶν. Οἱ ἐχθροὶ ἀπεκρούσθησαν διὰ γενναίας ἀντιστάσεως δὶς ἐφορμήσαντες, ὥστε βιασθέντες ἐτράπησαν εἰς φυγήν, φονευθέντες ὑπέρ τοὺς 80.
Ὁ δὲ Ἰβραχὴμ πασᾶς βλέπων τὰ γεγονότα κατεφρύαττεν ὑπὸ θυμοῦ, τεθεὶς δὲ ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοπροσώπως τοῦ τακτικοῦ σώματος καὶ διευθύνων τὴν μάχην ὁ ἴδιος, ἔδωκε τὸ σύνθημα τῆς ἐφόδου διὰ τοῦ κρούσματος τῶν τυμπάνων. Οἱ δ᾿ Ἄραβες βιαζόμενοι καὶ ὠθούμενοι διὰ τῶν ρομφαίων τῶν ξιφῶν τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν ἱππέων ἐφώρμησαν κατὰ τῶν Ἑλλήνων κλειστοῖς ὄμμασιν. Οἱ δ᾿ Ἕλληνες τοὺς ἀποκρούουσι καὶ αὖθις ἐκ τῶν προμαχώνων μὲ περισσοτέραν ὁρμὴν καὶ γενναιότητα, φονευθέντων πλέον τῶν 300 Ἀράβων.
Προχωρούσης δ᾿ ἔτι πεισματωδεστέρας τῆς μάχης, συνεπλάκησαν καὶ αὐτοῖς ταῖς χερσίν, ἐφ᾿ ᾧ καὶ ἐφόνευσαν ἱκανοὺς ἐκ τῶν Ἀράβων διὰ τῶν πετρῶν ἀκόμη τῶν προμαχώνων. Τέλος δ᾿ ἰδόντες οἱ Ἕλληνες ἀναβάντας ἀριστερόθεν ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους Χιελμοῦ μίαν πτέρυγα Ἀράβων καὶ ὑποπτεύσανες μὴ καταβάντες ἐκεῖθεν τοῖς καταλάβωσι τὰ ὀπίσθια, ἤρχισαν μετὰ ἑξάωρον πεισματώδη καὶ αἱματηρὰν μάχην, μὴ δυνάμενοι ἄλλως τε νὰ ἀνθέξωσι εἰς τὸ μέγα πλῆθος τῶν ἐχθρῶν, καθ᾿ ὃ ὀλίγοι, ἤρχισαν νὰ ὑποχωρῶσι πολεμοῦντες, ἕως οὗ φθάσαντες εἰς τὸ ἐκεῖ πλησίον κρημνῶδες, οὐρανόμηκες καὶ χιονοσκέπαστον πάντοτε ὄρος Καστράκι, ἔνθα ὀχυρωθέντες καὶ ἑαυτοὺς διέσωσαν καὶ τὰ πλήθη τῶν ἐκεῖ γυναικοπαίδων, ὄντα πλέον τῶν 10.000.
Κατὰ ταύτην τὴν αἱματηρὰν καὶ πεισματωδεστάτην μάχην τοῦ Χιελμοῦ ἐφονεύθησαν ὑπέρ τοὺς 400 Ἄραβας καὶ Τουρκαλβανοί, ἐζωγρήθησαν δὲ καὶ δύο ἀξιωματικοὶ Ἄραβες, καιρίως πληγωμένοι καὶ εἷς ἐπίσημος Ἀλβανός. Ἐκ δὲ τῶν πολιορκουμένων καὶ πολεμούντων Ἑλλήνων ἐφονεύθησαν 25, ἠχμαλωτίσθησαν δὲ καὶ περὶ τὰ 250 γυναικόπαιδα, κρημνισθέντων ἑτέρων 200 ψυχῶν χριστιανῶν ἀπὸ τοῦ ὑψηλοτάτου καὶ κρημνωδεστάτου ἐκείνου ὄρους Καστρακίου. Ἄξιον δὲ θέας, θαυμασμοῦ καὶ παντὸς οἴκτου ἦτο τὸ νὰ βλέπῃ τις κατ᾿ ἐκείνην τὴν στιγμὴν τὰς μητέρας νὰ ῥίπτωσιν ἀπὸ τοῦ στήθους αὐτῶν τὰ θηλάζοντα βρέφη ἀπὸ τοῦ κρημνοῦ, ὡς προτιμῶσαι καὶ αὐταὶ αἱ ἴδιαι τὸν διὰ τοῦ κρημνίσματος θάνατον, παρὰ τὸ νὰ παραδοθῶσιν αἰχμάλωτοι καὶ ζῶσαι εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἀνθρωπομόρφων ἐκείνων θηρίων, τῶν Ἀράβων. Ἐπανελθὼν πρὸς τὴν ἑσπέραν ὁ Ἰβραχὴμ πασᾶς κατὰ τὰ χωρία Νωνάκριδος: Σόλον, Περιστέραν, Ζαρούχλαν κ.λ.π. πνέων μανιώδους ὁργῆς καὶ ἀκρατήτου μίσους, διέταξε νὰ τεθῇ πῦρ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς μέχρι τοῦ ἄλλου ἄκρου καὶ ἀπετέφρωσεν οὕτως ὑπὲρ τὰς 500 οἰκίας καὶ ἀμέσως ἐπανῆλθεν αὐθημερὸν εἰς τὰ Καλάβρυτα καὶ ἐκεῖθεν διευθύνθη εἰς Τριπολιτζάν. Κατ᾿ αὐτὴν τὴν μάχην τοῦ Χιελμοῦ συνετέλεσε κατὰ πολὺ εἰς τὴν καταστροφὴν τῶν Ἑλλήνων τὸ νὰ συμπέσῃ νὰ ἔλθῃ κατ᾿ἐκείνας τὰς ἡμέρας εἰς τὸ χωρίον Σόλον, ὁ Σωτήριος Θεοχαρόπουλος μετὰ 250 στρατιωτῶν, ὅστις οὐχὶ μόνον δὲν ἔδραμεν εἰς βοήθειαν τῶν ὠχυρωμένων Ἑλλήνων εἰς τὸ Καστράκι ἀλλ᾿ οἱ περὶ αὐτὸν ἔκαμαν τὰς μεγαλυτέρας καταχρήσεις, κατασκάπτοντες καὶ αὐτὰ τὰ ὑπόγεια καὶ γυμνώνοντες τὰς οἰκίας τῶν χριστιανῶν. Καὶ ὡς ἐκ τούτου πολλοὶ τῶν στρατιωτῶν τοῦ Ν. Σολιώτου καὶ αὐτοὶ οἱ ἀδελφοί του Σωτήριος καὶ Δημήτριος εἶχον καταβῆ εἰς τὰ χωρία κατὰ τὴν νύκτα τῆς 4 πρὸς τὴν 5 Μαΐου, διὰ νὰ προφυλάξωσι τὰς οἰκίας ἑαυτῶν καὶ τῶν συμπολιτῶν των ἀπὸ τῆς διαρπαγῆς καὶ τῶν καταχρήσεων καὶ δὲν ἔμειναν μετὰ τοῦ Σολιώτου εἰ μὴ μόνον 400 ὁπλῖται, ἄλλως τε μὴ διαλυθέντων τῶν ὠχυρωμένων εἰς Καστράκι Ἑλλήνων, ἤθελον φθάσει ἀφεύκτως εἰς βοήθειαν τοῦ Ν. Σολιώτου ἐκ τῆς Καρυταίνης διὰ τοῦ Φενεοῦ οἱ στρατηγοὶ Ἰωάννης Θ. Κολοκοτρώνης καὶ Δημ. Πλαπούτας μετὰ 3.000, ὡς προειδοποιημένοι, τὴν ἐπιοῦσαν ἐκ δὲ τῶν Κατζάνων οἱ Β. καὶ Ν. Πετμεζαῖοι μετὰ 800, ὅτε ἦτο πολλὰ φυσικὸν νὰ ἐπέλθῃ μεγίστη φθορὰ ἢ καὶ παντελὴς καταστροφὴ εἰς τὸν στρατὸν τοῦ Ἰβραχὴμ πασᾶ, κατακλειόμένον εἰς τὰ ἀπότομα καὶ κρημνώδη μέρη τῆς Νωνάκριδος καὶ στερούμενον πάντων τῶν ἀναγκαίων. Παρετηρήθη δὲ τότε ὅτι ἡ οἰκία τοῦ Σ. Θεοχαροπούλου δὲν ἐπυρπολήθη, καίτοι ἀξιόλογος, ἐν ᾧ κατεκάησαν καὶ αἱ τῶν ἐλαχίστων. Πολλοὶ δὲ ἀπέδωσαν τότε τοῦτο εἴτε εἰς προηγουμένην συνεννόησιν τοῦ Θεοχαροπούλου πρὸς τὸν Ἰβραχήμ, διὰ τοῦ παρ᾿ αὐτῷ διαμένοντος Ὀθωμανοῦ Χασάνου εἴτε διότι εὑρέθησαν συνεῤῥαμένα ἐν μαλλίνῃ ταινίᾳ πολλὰ ἀποδεικτικὰ πληρωμῆς φόρου (χαρατζοχάρτια), κρεμάμενα ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτοῦ προτεθειμένης καὶ ἀνημμένης ἐνώπιον αὐτῆς ταύτης τῆς εἰκόνος τοῦ Ἐσταυρωμένου, ὑπὲρ οὗ ὁ ἀγών, ἀργυρᾶς κανδήλας. Ταῦτα δὲ εὑρεθέντα παρὰ τῶν Ἑλλήνων, ἀναχωρήσαντος τοῦ Ἰβραχὴμ τὴν ἐπιοῦσαν προσηνέχθησαν ἔπειτα εἰς τὸν Ν. Σολιώτην, ἅτινα καὶ διασῴζονται μέχρι σήμερον ὡς διηνεκὲς τεκμήριον μιᾶς τοιαύτης διαγωγῆς.
Κατὰ δὲ τὸν Μάρτιον τοῦ 1827 προπαρασκευασθεὶς καὶ ἀναχωρήσας συνεπείᾳ διαταγῆς τοῦ Γ. Ἀρχηγοῦ Θ. Κολοκοτρώνου διὰ τὴν ἐκστρατείαν τῆς Ἀττικῆς ὁ Νικ. Σολιώτης μετὰ 600 Καλαβρυτινῶν, καθ᾿ ὁδὸν κατὰ τὸν μεγάλον Ἅγιον Γεώργιον τῆς Κορινθίας λαμβάνει διαταγὰς παρὰ τῆς Διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἰδιαιτέρα ἐντονωτέρα παρὰ τοῦ προέδρου αὐτῆς Ἀνδρέου Ζαΐμου νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ Καλάβρυτα καὶ εἰς τὰ πέριξ χωρία τῶν Πατρῶν, καθ᾿ ὅσον τὰ ὑπὸ τὸν Ἰβραχὴμ πασᾶν στρατεύματα προέθεντο ἵνα καὶ κατὰ τὸ ἔαρ τοῦτο φέρωσι νέας λεηλασίας κατὰ τὴν Πελοπόννησον.
Ἐπανελθὼν δὲ ἐξεπλήρωσε πιστῶς τὰ πρὸς τὴν πατρίδα χρέη του, ἀναχαιτίσας μετὰ τοῦ Κολοκοτρώνου τὴν πρόοδον τοῦ τουρκοπροσκυνήματος, καύσαντος πρὸς τοῦτο ἱκανὰς οἰκίας τῶν τουρκοπροσκυσάντων κατὰ τὸν Ἅγιον Βλάσιον καὶ Λαπάθας καὶ Νεζερὰ εἰς τὸν Ἰβραχὴμ πασᾶν, εἰς πλήρη κατάπαυσιν τοῦ μεγάλου κακοῦ, ὅπερ καὶ ἐπέτυχε θαυμασίως.
Ἀγωνισθεὶς καὶ κατὰ τὴν Πελοπόννησον καὶ τὴν Στερεὰν ὁ Ν. Σολιώτης περικλεῶς ἠξιώθη χάριν τῶν πρὸς τὴν πατρίδα ἐκδουλεύσεων αὐτοῦ, τὸν μὲν Μάρτιον τοῦ 1822 νὰ τιμηθῇ μὲ τὸν βαθμὸν τοῦ χιλιάρχου καὶ φρουράρχου τῆς ὑπερτάτης Διοικήσεως, τὸν Αὔγουστον τοῦ 1823 μὲ τὸν τοῦ ἀντιστρατήγου καὶ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1824 μὲ τὸν τοῦ στρατηγοῦ. Ἐπὶ δὲ τοῦ κυβερνήτου τῆς Ἑλλάδος Καποδιστρίου μὲ τὸν βαθμὸν τοῦ χιλιάρχου εἰς τὸ τότε σχηματισθὲν ταξιαρχικόν. Ἀπέθανε δὲ ὑπὸ τὸ βάρος τῆς ἀδικίας κατὰ τὸ 1841 ὡς μόλις λαβὼν ἐπὶ τῆς ξένης καὶ ξενιζούσης Ἀντιβασιλείας τὸν βαθμὸν τοῦ ταγματάρχου.
Ἔτι εἰδοποιηθεὶς κατὰ τὸ 1823 ἀπὸ τὴν ἐν Τριπολιτσᾷ τότε Γερουσίαν ὅτι οἱ εἰς Κόρινθον Τοῦρκοι Ἀχμὲτ πασᾶς τοῦ Δράμαλη καὶ λοιποὶ θέλουν ἀφήσει τοὺς ἀδυνάτους εἰς τὸ φρούριον καὶ αὐτοὶ ἑτοιμάζονται μὲ δύναμιν νὰ περάσουν διὰ τῆς Ἀκράτας εἰς Πάτρας, ἐκατέβη εἰς Ἀκράταν καὶ ὠχυρώθη μὲ ἓν ξηροτείχιον εἰς τὰ στενὰ τοῦ δρόμου, ὅτε ἀκολούθως ἦλθον εἰς τὰς ἄλλας θέσεις καὶ οἱ κ.κ. Ἀσημάκης Ζαΐμης, Σ. Χαραλάμπης, Σ. Θεοχαρόπουλος καὶ Ν. Πετμεζᾶς καὶ μετὰ δύο ἡμέρας, εἰς τὰς 8 τοῦ Ἰανουαρίου, ἔφθασαν οἱ Τοῦρκοι πρὸς τὸ δεῖλι εἰς τὸ πεδίον Ἀκράτας καὶ θέλοντες νὰ περάσουν διὰ Βοστίτσαν ἐμποδίσθησαν εἰς τὴν θέσιν του μὲ ἀπροσδόκητον ζημίαν του. Τότε φοβηθέντες ἐπέστρεψαν καὶ διενυκτέρευσαν εἰς τὸ πλησίον πεδίον τῆς Ἀκράτας. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ταύτης τῆς νυκτὸς κατανοήσας τὸ μέγα καὶ δυνατὸν στράτευμα τοῦ ἐχθροῦ καὶ στοχασθεὶς μίαν ἄλλην θέσιν ἐπικίνδυνον εἰς τὸ πλάγιον μέρος καὶ ὑποπτευόμενος μήπως οἱ ἐχθροὶ περάσαντες ἐκεῖθεν διὰ νυκτὸς τοὺς πάρωσι τὰ ὀπίσθια ἀπὸ τὰς πλάτας, διέταξε μερικοὺς ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικούς του, τοὐτέστι τοὺς δύο ἀδελφοὺς Δημήτριον καὶ Σωτήριον, τὸν Ἀγγελῆν Δελούκα, Δημ. Παναβῆν, Ἀναγ. Περέσην, παπα-Γεώργιον ἐκ Περιστέρας καὶ Γιάννον Κερπεσιώτην μέ τινας στρατιώτας νὰ καταλάβουν διὰ νυκτὸς τὴν εἰρημένην θέσιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἠδύνατο οἱ ἐχθροὶ νὰ διέλθωσιν. Οἱ δ᾿ ἄλλοι ὁπλαρχηγοὶ κατέλαβον τὰς ἡψηλοτέρας θέσεις· καὶ τὸ πρωῒ οἱ Τοῦρκοι, οἵτινες ἦσαν 5.000 τὸν ἀριθμόν, ὥρμησαν ὅλοι ὁμοῦ ἀποφασιστικῶς εἰς τὴν θέσιν του, νὰ περάσουν ἐκεῖθεν διὰ Βοστίτσαν καὶ Πάτρας, ἀλλ᾿ ἀποκρουσθέντες ἀπηλπισμένα παρ᾿ αὐτοῦ ἔπεσον ἔμπροσθεν εἰς τὴν θέσιν του ὑπὲρ τοὺς 400. Βλέποντες δὲ οἱ ἐχθροὶ πολλοὺς παρ᾿ αὐτῶν ὅτι λιποτακτοῦσιν ἐφώρμησαν τολμηρότερα· πάλιν τοὺς ἀντικρούει μὲ μόνους 90 στρατιώτας γενναίως καὶ ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ διαβῶσιν, ἐπέστρεψαν νὰ περάσωσιν ἀπὸ τὴν κατεχομένην παρὰ τῶν εἰρημένων στρατιωτῶν του θέσιν καὶ ἀπαντήσαντες κἐκεῖ τὰ αὐτά, ἐπέστρεψαν εἰς τὸ παράλιον πεδίον Ἀκράτας καὶ δὲν ἐτόλμησαν τοῦ λοιποῦ νὰ ἐφορμήσωσι κατ᾿ αὐτῶν. Ἀπὸ ταύτην τὴν εὐτυχῆ πρώτην θραῦσιν τῶν ἐχθρῶν ἐμψυχωθέντες καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες συνέδραμον σωρηδὸν καὶ μετ᾿ ὀλίγας [ἡμέρας] ἔφθασαν καὶ οἱ κ.κ. Ἀνδρ. Ζαΐμης καὶ Ἀ. Λόντος καὶ ἀπέκλεισαν αὐτοὺς τόσον ὥστε, ἀφοῦ πρῶτον κατέφαγον τ᾿ ἄλογα, ἡμιόνους καὶ λοιπά των ζῶα, κατήντησαν νὰ τρώγωσι καὶ ὁ εἷς τὸν ἄλλον.
Ἀλλὰ μετὰ παρέλευσιν δύο μηνῶν ἐλθόντα δύο ὀθωμανικὰ πλοῖα ἀπὸ Πάτρας παρέλαβον μόνον ἕως 400, οἱ δὲ μείναντες ὠχυρώθησαν διά τινος χάνδακος εἰς τὴν ἄμμον τῆς θαλάσσης, τοὺς ὁποίους ἰδὼν αὕτω προδιαθεμένους εἰς τὴν διὰ θαλάσσης φυγήν, ὥρμησε μὲ τοὺς ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν του κατ᾿ αὐτῶν, διὰ νὰ τοὺς ἐμποδίσῃ, ὡς οὗσα πλησίον τῶν πλοίων ἡ θέσις του καὶ νικήσας αὐτοὺς ἐξ ὁλοκλήρου ἐπληγώθη ἐπικινδύνως ἀπὸ βολὴν ἐχθροῦ εἰς τὸν δεξιὸν μηρόν του, ἀλλ᾿ ἐπαρηγορήθη ὅτι τὰ μὲν πλοῖα ἔφυγαν μὲ τοὺς ὀλιγοστούς, οἱ δὲ πολλοὶ ἔμειναν καὶ ἐσκοτώνοντο κατὰ μικρὸν ἀπὸ τὰς ἐφορμήσεις τῶν Ἑλλήνων, ἕως οὗ παρεδόθησαν ὅλοι ὅσοι ἔμειναν εἰς τοὺς ὁπλαρχηγοὺς τῶν Ἑλλήνων.
Κατὰ δὲ τὸ 1825 στρατοπεδευμένος ὢν εἰς Λεβίδιον, ἔλαβε γράμματα ἀπὸ τὴν Χρέπαν παρὰ τῶν κ.κ. Ἀ. Ζαΐμη καὶ Θ. Κολοκοτρώνη, λέγοντα: «δράμε τὸ γρηγορώτερον, διότι οἱ ἐδικοί μας ἀποκεκλεισμένοι ἀπὸ ἐχθρὸν κινδυνεύομεν». Τότε παρευθὺς ἄνευ ἀναβολῆς ἐξεκίνησε καὶ φθάσας εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ ὅρους Χρέπας ἀπήντησε τοὺς Ἕλληνας εἰς τὴν τροπὴν καὶ καταλαβὼν μίαν θέσιν διέσωσε πολλοὺς ἐξ αὐτῶν, ἐμποδίσας τοὺς ἐχθροὺς μὲ γενναίαν ἀνθίστασιν.
Ἑπομένως, κατὰ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους παρευρεθεὶς μετὰ τῶν λοιπῶν ὁπλαρχηγῶν κ.κ. Ἀ. Ζαΐμη, Θ. Κολοκοτρώνη, Γενναίου Κολοκοτρώνη, Δημητρίου Κολιοπούλου, Ἰωάν. Νοταρᾶ, Δημ. Δεληγιάννη καὶ Στάϊκου Σταϊκοπούλου εἰς τὴν Κουνουπιὰν καὶ πολεμήσας μὲ τὸ σῶμά του κατὰ τῶν Ἀράβων, ἐγλύτωσε πολλὰς οἰκογενείας τῶν ἐκεῖ πλησιοχώρων χωρίων, αἵτινες ἀπὸ τὸν φόβον τῶν ἐχθρῶν εἶχαν καταφύγει εἰς τὰ ὅρη τῆς Κουνουπιᾶς, φονεύσας πολλοὺς ἀπὸ τοὺς ἐχθρούς, καθὼς τὸν ὑπηγόρευον τὰ πρὸς τὴν πατρίδα χρέη του, διὰ νὰ σώσῃ τοὺς ἀπηλπισμένους ἀδελφούς του.
Περὶ δὲ τὸ 1826, ὅτε ὁ Ἰμπραὴμ πασᾶς κυριεύσας τὸ Μισολόγγιον ἐπέστρεψεν εἰς Πάτρας καὶ ἐκεῖθεν ἦλθεν εἰς Καλάβρυτα, καίων καὶ ἀφανίζων πᾶν τὸ προστυχόν, χωρὶς νὰ εὕρῃ ἀνθίστασιν εἰς κανὲν ἄλλο μέρος, καὶ πληροφορηθεὶς ἀπό τινας κατασκόπους του ὅτι ο Ν. Σολιώτης ὀχυρωθεὶς εἰς τὰς ὑπωρείας τοῦ ὅρους Κυλλήνης (Χελμοῦ) μετὰ τῶν συμπατριωτῶν του ἦτο ἕτοιμος νὰ τὸν ἀντικρούσῃ, ἐξεκίνησεν ὁ ῥηθεὶς ἡγεμὼν διὰ νυκτὸς ἀπὸ Καλάβρυτα τὴν 4 Μαΐου μ᾿ ὅλας του τὰς ἱππικὰς καὶ πεζικὰς δυνάμεις, συμποσουμένας εἰς 17.000 τὸν ἀριθμόν, καὶ τὴν αὔριον, εἰς τὰς 5, μίαν ὥρα πρὸ τῆς αὐγῆς, ὥρμησαν εἰς τέσσαρες κολῶνες κατ᾿ αὐτῶν, οἵτινες πολεμήσαντες μὲ γενναιότητα τοὺς ἀπέκρουσαν κατὰ πρώτην, δευτέραν καὶ τρίτην προσβολήν, ὅτε πλέον ὁ Ἰμπραὴμ πασᾶς ἀγανακτισμένος ἀπὸ τὴν ἐντροπήν του ἐπέταξε εἰς τοὺς Ἀλβανοὺς ἀξιωματικούς του νὰ βιάσωσι διὰ τῆς ῥομφαίας τοὺς Ἄραβας, οἵτινες ὠθούμενοι ὥρμησαν καὶ αὗθις κατὰ τῶν Ἑλλήνων ἀποτομώτερον, οἱ ὁποῖοι ἀποκρούσαντες αὐτοὺς καὶ τότε μὲ θαυμασίαν γενναιότητα ἐφόνευσαν πολλοὺς τῶν πολεμίων, ἀλλὰ τέλος μὴ δυνάμενοι νὰ ἀνθέξωσιν εἰς τὸ πλῆθος τῶν ἐχθρῶν, ὑπεχώρησαν.
Ἡ μάχη διήρκεσεν ἀπὸ τὴν πρώτην ἕως τῆς ὀγδόης. Εἰς τὴν ὁποίαν ἀπὸ μὲν τοὺς πολεμοῦντας Ἕλληνας ἐφονεύθησαν 12, ἐξαιρουμένων τῶν γυναικῶν καὶ παιδίων, αἵτινες ἐπροτίμων τὸν διὰ φυγῆς θάνατον, παρὰ νὰ παραδοθῶσιν εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἀνθρωπομόρφων ἐκείνων θηρίων. Οἱ κρημνισθέντες ἀπὸ τὸ ὑψηλότατον ἐκεῖνο ὄρος χριστιανοὶ ἔφθασαν τοὺς 200, οἱ δὲ αἰχμαλωτισθέντες τοὺς 140. Ἀπὸ δὲ τοὺς ἐχθροὺς ἐφονεύθησαν ἀρκετοί, ὡς ἀκολούθως ἐπεδείχθη ἀπὸ ἕνα λάκκον εἰς τὸν ὁποῖον εὑρέθησαν ὑπὲρ τοὺς 50 χωμένους. Εὑρέθησαν δὲ μόνον φονευμένοι πρὸ τοῦ ταμπουρίου του 80. Ἐσυλλήφθησαν δὲ καὶ δύο ἀξιωματικοὶ Ἄραβες πληγωμένοι καιρίως, οἵτινες ζήσαντες μόνην ἐκείνην τὴν ἡμέραν, τὴν ἄλλην ἐτελεύτησαν.
1Ἡ πρώτη ὑψωθεῖσα σημαία ἔφερεν ἄνωθεν σταυρὸν μὲ γραμμὰς κάτωθεν αὐτοῦ 16, κατὰ τὸ σύνθημα τῆς Ἑταιρείας τῶν Φιλικῶν μὲ ἐπιγραφὴν «ἢ ἐλευθερία ἢ θάνατος». Κατόπιν δὲ ὁ Ν. Σολιώτης ἔλαβε προσφερθεῖσαν αὐτῷ παρὰ τῆς μονῆς Ἁγίας Λαύρας τὴν χρυσοκέντητον ἐπὶ αὐτοκρατόρων χριστιανῶν σημαίαν τῆς μονῆς, φέρουσαν ἐξ ἑνὸς μέρους τὴν Ἀνάστασιν καὶ ἑτέρωθεν τὸν Ἅγιον Γεώργιον. Σῴζονται δὲ ὡς παρακατατεθεῖσαι μετὰ τὸν Ἀγῶνα παρὰ τοῦ Ν. Σολιώτου εἰς τὴν ῥηθεῖσαν μονὴν ἀμφότεραι αὗται αἱ σημαῖαι.
Ἱστορικό Ὑπόμνημα
1835 κατὰ Μάρτιον1
Κατηχηθεὶς περὶ τὰ 1818, περιέμενον ὥρᾳ τῇ ὥρᾳ ἀνυπομόνως τὴν ἔκρηξιν τοῦ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερώσεώς μας πολέμου. Καὶ μετὰ ἕνα χρόνον κατηχήθησαν καὶ οἱ ἄρχοντες καὶ οἱ ἀρχιερεῖς ὅλης τῆς Πελοποννήσου, δεχθέντες καὶ αὐτοὶ τοῦτο μετὰ πάσης χαρᾶς. Καὶ μετὰ παρέλευσιν πάλιν χρόνου τινὸς συσκεφθέντες οἱ ἄρχοντες ἔστειλαν τὸν κ. Ἰωάννην Παπαρηγόπουλον εἰς Ὀδησσὸν μ᾿ ἔξοδά των ἴδια, διὰ νὰ ἀνερευνήσῃ τὴν ἀρχὴν τῆς Ἑταιρείας, ὁ ὁποῖος ἐπιστρέψας μᾶς εἶπεν, ὅτι θέλει σταλεῖ ἐπὶ τούτου ἄνθρωπος ἐξ Ὀδησσοῦ νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ πότε νὰ κινήσωμεν τὸν πόλεμον.
Εἰς τὰ 1820, Δεκεμβρίου 21, ἑυρισκόμενος εἰς Τριπολιτσὰν μαζὺ μὲ τοὺς ἄρχοντας τῶν Καλαβρύτων κ.κ. Ἀνδρέαν Ζαήμην, Σωτ. Χαραλάμπην καὶ Σωτήριον Θεοχαρόπουλον ἐμάθομεν τὴν εἰς Ὕδραν καὶ Πέτσας ἔλευσιν τοῦ κυρίου Γρηγορίου Φλέσια, καὶ ἀνεχώρησα παρεθὺς ἀπὸ Τριπολιτσὰν καὶ ἦλθον εἰς τὴν πατρίδα μου, διὰ νὰ κάμω τὰς ἀναγκαίας ἑτοιμασίας τῶν πολεμοφοδίων.
Εἰς δὲ τὰ 1821, Ἰανουαρίου 5, ἦλθεν εἰς τὴν οἰκίαν μου ὁ κ. Φλέσιας μετὰ τοῦ κ. Χαραλάμπους Μάλη, καὶ ἔμειναν μίαν μόνην νύκτα, καὶ τὴν αὔριον ἐξεκίνησαν διὰ Καλάβρυτα, καὶ ἀπ᾿ ἐκεῖ διὰ Πάτρας, καὶ ἀπὸ Πάτρας πάλιν ἐπέστρεψαν εἰς Βοστίτσαν, ὅπου συναχθέντες οἱ ἄρχοντες καὶ ἀρχιερεῖς τῶν εἰρημένων τριῶν Ἐπαρχιῶν ἀπεφάσισαν νὰ συνυπακουσθοῦν ταὐτοχρόνως ὅλοι οἱ Πελοποννήσιοι, καὶ τότε νὰ κινήσουν τὸν πόλεμον, ὅτε ἤθελον εὐκολυνθῇ. Ἀλλὰ τί συνέβη εἰς τὸ μεταξὺ τοῦτο διάστημα; Ἐπῆλθεν ἡ φήμη εἰς τὰς ἀκοὰς τῶν εἰς Πελοπόννησον Ὀθωμανῶν, οἵτινες προσεκάλεσαν τοὺς ἄρχοντας καὶ ἀρχιερεῖς μὲ σφοδρὰς διαταγὰς νὰ παρευρεθοῦν εἰς Τριπολιτσάν, τὸ ὁποῖον καὶ ἠκολούθησαν ἅπαντες, ἐκτὸς τῶν Καλαβρυτινῶν καὶ Βοστιτσιάνων, τοὺς ὁποίους καὶ ἐκ δευτέρου προσεκάλεσαν. Οἵτινες ἐξεκίνησαν, μαζὺ μὲ τοὺς ὁποίους ἤμην καὶ ἐγὼ καὶ ὁ ἡμέτερος ἀρχιερεύς, ὁ Π. Πατρῶν κ. Γερμανός ἐπὶ λόγῳ τοῦ νὰ ὑπάγωσιν εἰς Τριπολιτσάν, ἔχοντες μεθ᾿ ἑαυτῶν ἕνα τάταρην, καὶ ἕνα δερβίσην ἔφθασαν εἰς τὰ Καστριά, χωρίον τῶν Καλαβρύτων, ὅπου εἶχον προδιαθεμένον ἕνα χωρικόν, ὅστις τοὺς ἔφερεν ἕνα γράμμα πλαστόν, σταλὲν τάχα ἀπὸ φίλον των Τοῦρκον, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν, ἂν θέλουν νὰ ἔχωσι τὴν ζωήν των νὰ μὴν ὑπάγουν εἰς Τριπολιτσάν. Καὶ οὕτως ἐπέστρεψαν εἰς τὸ Μοναστήριον τῆς Ἁγίας Λαύρας, ὅπου ἔλαβον γράμματα ἀπὸ τοὺς κ. Δελιγιανναίους, λέγοντα: «Μὴ κινηθῆτε, ἀδελφοί, μή ! Ἐπειδὴ οἱ ἀδελφοί μας εἶναι εἰς Τριπολιτσὰ καὶ χάνονται». Ταῦτα ἀκούσας ἐγὼ καὶ ὑποπτευόμενος μὴ δειλιάσωσι καὶ μείνωμεν πάλιν εἰς τὸν αὐτὸν ζυγόν, ἀνεχώρησα παρευθὺς ἀπὸ τὸ Μοναστήριον μὲ τὴν ἀπόφασιν τοῦ νὰ δώσω αἰτίαν καὶ ἀρχὴν τῆς Ἐπαναστάσεως, καὶ κατὰ καλὴν τύχην τὰς 9 Μαρτίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους, ὅτε ἔφθασα εἰς τὸ χωρίον μου, διέβαινον τρεῖς Τοῦρκοι Τριπολιτσιῶται, ἀπὸ τοὺς λεγομένους καμπαταΐδας, ἀπεσταλμένοι μὲ γράμματα ἀπὸ τὸν καϊμακάμην τῆς Τριπολιτσᾶς πρὸς τὸν Χουρσὶτ πασᾶν, τοὺς ὁποίους περῶντας τὸν δρόμον τοῦ Ἀγριδίου εἰς τὰς Πόρτας, χωρίου τῆς ἐπαρχίας Καλαβρύτων, ἐσκώτωσα, ἔχων μαζύ μου καὶ ἓξ στρατιώτας· καὶ πρῶτος ἐγὼ ἔβαψα τὰς χεῖράς μου εἰς τὸ αἷμα τῶν τυράννων κατὰ τὴν Πελοπόννησον. Καὶ τὴν ἐπαύριον, εἰς τὰς 10, διέβαινον ἄλλοι ἑπτὰ Τοῦρκοι, Τριπολιτσιῶται καὶ αὐτοὶ ἀπὸ Ἀρφαρά, καὶ ἔστειλα τινὰς στρατιώτας καὶ τοὺς ἐφόνευσαν, καὶ τὴν ἰδίαν πάλιν ἡμέρα ἔφθασαν εἰς Βερσοβὰν ἑξήκοντα Τοῦρκοι ὁδηγούμενοι ἀπὸ δύω μπουλουμπασίδας, τοὺς ὁποίους συναχθέντες οἱ κάτοικοι τῶν πέριξ χωρίων καὶ συσσωματωθέντες μὲ μερικοὺς ἐδικούς μου στρατιώτας ἐφόνευσαν ἅπαντας. Καὶ μετὰ ταῦτα ἔγραψα πρὸς τοὺς κατοίκους τοῦ τμήματος Κατσάναις τὰ διατρέξαντα, παρακινῶν καὶ αὐτοὺς νὰ κινηθῶσι. Ταῦτα λοιπὸν μαθὼν ὁ Βοεβόδας τῶν Καλαβρύτων Ἰμπραὴμ Ἀρναούτογλους ἀνεχώρησε μὲ τοὺς ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν του εἰς Τριπολιτσὰν διὰ ν᾿ ἀποφύγῃ τὸν κίνδυνον, καὶ ἐπειδὴ ἐμποδίσθη ἀπὸ τοὺς Κατσανιώτας ἐπέστρεψε εἰς Καλάβρυτα, ὅπου συνεκλείσθη μὲ τοὺς ἄλλους Τούρκους εἰς τρεῖς ὀχυροὺς πύργους, οἵτινες ἦσαν ἕως τῶν τετρακοσίων ἐντόπιοι καὶ ξένοι, τοὺς ὁποίους συσωματωθέντες οἱ ἐκ τῆς Ἐπαρχίας Καλαβρύτων κ.κ. Σ. Χαραλάμπης, Σ. Θεοχαρόπουλος, Ἰωάννης Παπαδόπουλος, Ἀσημάκης Φωτίλας, Βασίλειος Πετιμεζᾶς, Νικόλαος Πετμεζᾶς καὶ ὁ ὑποφαινόμενος ἐβιάσαμεν διὰ τῶν ὅπλων νὰ παραδοθοῦν πολεμοῦντες πέντε ἡμερονύκτια, καὶ ἐν τῷ μεταξὺ ἐπληγώθην εἰς τὸν ἀριστερὸν κάλαμον τοῦ ποδός μου, καθὼς καὶ ἄλλοι δύω μου στρατιῶται. Ἐφονεύθησαν δὲ καὶ δύω, ὁ εἷς ἀπὸ τοὺς ἐδικούς μου, καὶ ὁ ἕτερος τοῦ Βασιλείου Πετμεζᾶ. Οἱ πολεμοῦντες Ἕλληνες ἦσαν ἕως ἑξακόσιοι καὶ ἐπέκεινα.
Καὶ μετὰ ταύτην τὴν μάχην, τὰς 13 Ἀπριλλίου, τὸ αὐτὸ ἔτος, διευθυνόμενος εἰς τὸ νὰ πολιορκήσωμεν τὴν Τριπολιτσάν, ἐγὼ καὶ οἱ κ.κ. Σωτ. Χαραλάμπης καὶ Σωτ. Θεοχαρόπουλος ἐφθάσαμεν εἰς Λεβίδι, ὅπου εὕρομεν τοὺς κ.κ. Κωνσταντῖνον καὶ Β. Πετμεζαίους καὶ μερικοὺς Τριπολιτσιώτας.
Καὶ τὸ πρωΐ, εἰς τὰς 14 τοῦ αὐτοῦ μηνός, μᾶς ἐπληροφόρησαν ὅτι ἔρχονται οἱ Τοῦρκοι κατεπάνω μας ἀπὸ δύω μέρη. Οἵτινες ἦσαν περίπου τετρακισχίλιοι, τοὺς ὁποίους ἰδόντες, οἱ μὲν ἄλλοι ἀνεχώρησαν φοβηθέντες τὸ πλῆθος τῶν ἐχθρῶν. Ἐγὼ δὲ καὶ οἱ ὑπὸ τὰς ὁδηγίας μου σύντροφοι, δηλ. ὁ ἀδελφός μου Δημήτριος, Ἀναγνώστης Στριφτόμπολας, Ἰωάννης Πετμεζᾶς καὶ Γεώργιος Κουλουχαίρας, μείναντες μὲ μόνους 48 στρατιώτας κατελάβομεν ἑπτὰ ὀσπήτια καὶ ἐπολεμήσαμεν ἀπὸ τὴν πρώτην τῆς ἡμέρας ἕως τὴν ἐνδεκάτην καὶ ἐφονεύσαμεν ὑπὲρ τοὺς τριακοσίους, ἐκτὸς τῶν πληγωθέντων. Εἰς αὐτὴν τὴν μάχην ἐνικήθησαν κατὰ πρῶτον οἱ ἐκ Τριπολιτσᾶς ἐχθροί. Ἀπὸ δὲ τοὺς συντρόφους μου ἐφονεύθη ὁ ἀείμνηστος συντοπίτης μου Ἀναγνώστης Στριφτόμπολας ἐκ Μεσορουγίου, ὁ Σωτήριος Ζαφειρόπουλος ἀπὸ Σόλον καὶ ἄλλοι δύω. Ἐπληγώθη δὲ καὶ ὁ Ἰωάννης Πετμεζόπουλος καὶ ἄλλοι τρεῖς.
Εἰς δὲ τὰς 17, πάλιν τοῦ αὐτοῦ μηνὸς Ἀπριλλίου, ἐλάβομεν εἴδησιν ὅτι ὁ Κιαχαγιάμπεης ἔφθασε εἰς Πάτρας, καὶ φοβηθέντες μήπως εἰσβάλῃ εἰς τὴν Ἐπαρχίαν μας ὀπισθοδρομήσαμεν, καὶ τὰς 21 τὸν ἐκτυπήσαμεν εἰς τὰ Μαῦρα Λιθάρια, μὲ ὄχι ὀλιγην του ζημίαν. Καὶ παραλείπων τὰς ἐκτὸς τῆς ἐπαρχίας μου ἄλλας σημαντικὰς μάχας, δηλονότι τῶν Δερβενίων, Κορίνθου, Χραίπας, Δαβιᾶς, Κουνουπιᾶς κ.λ. εἰς τὰς ὁποίας προσωπικῶς παρευρέθην, τὰς ὁποίας θέλω σᾶς ἐξιστορήσῃ ὁπόταν μὲ διατάξητε, ἄρχομαι μόνον νὰ σᾶς ἐξηγηθῶ ἐν συνόψει τὴν φρικτὴν μάχην τῆς Ἀκράτας.
Εἰδοποιηθεὶς ἀπὸ τὴν ἐν Τριπολιτσᾷ τότε Γερουσίαν, ὅτι οἱ εἰς Κόρινθον Τοῦρκοι Ἀχμὲτ πασᾶς, Δράμαλης καὶ λοιποὶ θέλουν ἀφήσει τοὺς ἀδυνάτους εἰς τὸ φρούριον τῆς Κορίνθου καὶ αὐτοὶ θέλουν ὑπάγει διὰ τῆς Ἀκράτας εἰς Πάτρας, ἐκατέβην εἰς Ἀκράταν μὲ τοὺς ὑπὸ τὰς ὁδηγίας μου στρατιώτας, ὅτε ἀκολούθως ἦλθον καὶ οἱ κ.κ. Ἀσημάκης Ζαήμης, Σωτ. Χαραλάμπης, Σωτ. Θεοχαρόπουλος καὶ μετὰ δύω ἡμέρας, εἰς τὰς 8 τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ 1823 ἔτους, ἔφθασαν οἱ Τοῦρκοι πρὸς τὸ δεῖλι εἰς τὸν κάμπον Ἀκράτας, καὶ θέλοντες νὰ περάσουν διὰ Βοστίτσαν ἐμποδίσθησαν. Καὶ φοβηθέντες ἐπέστρεψαν καὶ διενυκτέρευσαν εἰς τὸ πλησίον πεδίον τῆς Ἀκράτας. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ταύτης τῆς νυκτὸς κατέφθασεν τὸ μέγα καὶ δυνατὸν στράτευμα τοῦ ἐχθροῦ, καὶ στοχασθεὶς μίαν ἄλλην θέσιν ἐπικίνδυνον εἰς τὸ πλάγιον μέρος, καὶ ὑποπτευόμενος μήπως οἱ ἐχθροὶ περάσαντες ἐκεῖθεν μοῦ πάρουν τὰς πλάτας, διέταξα μερικοὺς ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικούς μου, δηλ. τὸν Ἀγγελὴν Δελοῦκαν, Δημήτριον Μπαναβᾶν, παπᾶ Γεώργιον καὶ Γιάννον Κερπεσιώτην μέ τινας στρατιώτας, νὰ καταλάβουν διὰ νυκτὸς τὴν εἰρημένην θέσιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἠδύνατο οἱ ἐχθροὶ νὰ διέλθωσιν. Οἱ δ᾿ ἄλλοι ὁπλαρχηγοὶ κατέλαβον τὰς ὑψηλοτέρας θέσεις· καὶ τὸ πρωῒ οἱ Τοῦρκοι, ὄντες τὸν ἀριθ. 5.000, ὥρμησαν ὅλοι ὁμοῦ ἀποφασιστικῶς νὰ περάσωσιν ἐκεῖθεν διὰ νὰ ὑπάγουν εἰς Πάτρας, ἀλλ᾿ ἀπεκρούσθησαν παρ᾿ ἐμοῦ, φονευθέντες ὑπὲρ τοὺς 200, ὅστις μόνος ἐγκατελείφθην μαζὺ μὲ τοὺς ἀδελφούς μου Δημήτριος καὶ Σωτήριον καὶ μ᾿ ἄλλους 55 ἀπὸ τοὺς στρατιώτας μου, διότι οἱ ἄλλοι βλέποντες τὸν μέγα ἐκεῖνον κίνδυνον ἀνεχώρησαν εἰς τὰ ὑψηλότερα μέρη, ὅπου ἦσαν καὶ τἄλλα στρατεύματα τῶν εἱρημένων ὁπλαρχηγῶν. Καὶ ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ διαβοῦν ἐκεῖθεν, ἐπέστρεψαν νὰ περάσουν ἀπὸ τὴν κατεχομένην ἀπὸ τοὺς εἰρημένους στρατιώτας μου θέσιν· καὶ ἁπαντήσαντες κ᾿ ἐκεῖ τὰ ἴδια, δὲν ἐτόλμησαν πλέον ἄλλην φορὰν νὰ ὁρμήσωσιν καθ᾿ ἡμῶν, διότι τότε ἐμψυχωθέντες καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες ἀπὸ τὴν ἦτταν τῶν ἐχθρῶν, ἔτρεξαν σωρηδὸν καὶ ἀπεκλείσαμεν αὐτοὺς τόσον, ὥστε ἀφοῦ πρῶτον κατέφαγον τ᾿ ἄλογα, ἡμιόνους καὶ λοιπὰ των ζῶα, κατήντησαν νὰ τρώγωσι καὶ ὁ εἷς τὸν ἄλλον. Ἔπειτα ἀπὸ δύω μῆνας ἐλθόντα δύω Ὀθωμανικὰ πλοῖα, παρέλαβον ἕως τριακοσίους, οἱ δὲν μείναντες ὠχυρώθησαν διά τινος χαρακώματος, τοὺς ὁποίους ἰδὼν οὕτω προδιατεθειμένους ὥρμησα μὲ τοὺς ὑπὸ τὰς ὁδηγίας μου κατ᾿ ἀυτῶν, καὶ νικήσας αὐτοὺς ἐξολοκλήρου ἐπληγώθην ἐπικινδύνως ἀπὸ βόλι εἰς τὸν δεξιὸν μηρόν μου.
1Οι τέσσερεις χειρόγραφες σελίδες του ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΟΣ (απομνημονευμάτων) του Νικολάου Σολιώτη περιήλθαν στο αρχείο του ιστοριοδίφη, συμβολαιογράφου και δήμαρχου Αιγίου Γεωργίου Παναγόπουλου (1910-1988), έπειτα από δωρεά της Μαίρης Δουκάκη, συζύγου του δικηγόρου και βουλευτή Αιγιαλείας (1924-1928) Ιωάννου Νικήτα Σολιώτη (απεβ. το 1949), εγγονού του οπλαρχηγού. Λίγο αργότερα ο πλοίαρχος Ιωάννης Χ. Σολιώτης (1889-1973) ζητούσε από τον Γεώργιο Παναγόπουλο με επιστολή του ή να επιστραφούν στην οικογένεια διότι «ἀποτελοῦν… ἀνεκτίμητα οἰκογενειακὰ κειμήλια» ή διαφορετικά, αν τα θεωρεί «ὡς… ἐθνικὰ κειμήλια ἱστορικῆς σημασίας» που δεν θέλει να τα αποχωριστεί, να του τα δανείσει, προκειμένου να τα βγάλει φωτοτυπίες. Τα χειρόγραφα αυτά φυλάσσονται σήμερα στο Τοπικό Ιστορικό Αρχείο Αιγίου, παράρτημα των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.) και αποτελούν μέρος του αρχείου Γ. Παναγόπουλου.