Εκκλησία Αγίου Γεωργίου
~Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου στον Σόλο~
Peter Jeffreys
Ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι μοναδικός, αφενός επειδή σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε από τον ίδιο τον Νικόλαο Σολιώτη και αφετέρου επειδή χρησίμευσε τόσο ως τόπος λατρείας, όσο και ως χώρος προεπαναστατικών δράσεων. Το 1974 χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο μνημείο (μαζί με τον γειτονικό πύργο του Σολιώτη) και αποτελεί το σπουδαιότερο και εντυπωσιακότερο κτίσμα του Σόλου. Το οικοδόμημα μελετήθηκε και τεκμηριώθηκε το 2002 από την Αφροδίτη Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, η οποία δημοσίευσε ένα εκτενές κεφάλαιο σχετικά με το μνημείο στον τόμο «Εκκλησίες στην Ελλάδα: 1853-1850», όπου κάνει μια σειρά από σημαντικές παρατηρήσεις και διαπιστώσεις, τις οποίες θα συνοψίσουμε παρακάτω. Η ανέγερση της εκκλησίας άρχισε το 1806 και στην οικοδόμηση, μαζί με τον πρωτομάστορα Νικόλαο Σολιώτη, προΐσταντο οι Κωνσταντής Ψυχούλης, Σπυρίδων Παναγιωτάκης και Αργύρης Γεωργίου, τα ονόματα των οποίων είναι λαξευμένα πάνω σε πέτρα στις τέσσερεις γωνίες του κτίσματος, μαζί με αυτό του Σολιώτη. Ο ναός είναι αρκετά μεγάλος: 23,44 μέτρα μήκος και 11,78 μέτρα πλάτος, με τον τρούλλο να φτάνει σε ύψος τα 11,72 μέτρα, δείγμα τρίκλιτης βασιλικής μετά τρούλλου κατά τα υστεροβυζαντινά πρότυπα, τύπος αρκετά σπάνιος για την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Στις γωνίες της εκκλησίας έχουν κατασκευαστεί τρεις πολεμίστρες για την άμυνα του κτηρίου κατά τη διάρκεια επιδρομών ή μαχών.
Στο εσωτερικό δεν υπάρχουν τοιχογραφίες, αλλά μόνο ένας εξαίσιος γύψινος διάκοσμος σε οθωμανικό μπαρόκ ύφος, έργο του τεχνίτη Αναστασίου Χιώτη, που σώζεται ακόμη στα τέσσερα λοφία, τον κεντρικό τρούλλο, τα τόξα και το ιερό. Το ξύλινο τέμπλο και οι εικόνες του είναι έργα αξιόλογα και επιδέξια και αποτελούν το κύριο διακοσμητικό στοιχείο του ναού [Εικόνα Πρώτη]. Φτιάχτηκε από τον Κωνσταντινοπολίτη ταλιαδώρο σε διάστημα επτά ετών. Δυστυχώς το όνομά του δεν καταγράφηκε ούτε εμφανίζεται πουθενά στο έργο του. Πρόκειται για εξαίρετο καρυδένιο τέμπλο, δείγμα λαϊκής ξυλογλυπτικής, μιας τέχνης με εξέχουσα θέση στην Ελλάδα του 18ου – 19ου αιώνα. Φέρει περίτεχνα φυτικά μοτίβα, στιλιζαρισμένα αμπέλια και αγγέλους, διάσπαρτα με άλλα διακοσμητικά στοιχεία. Στην κορυφή υπάρχει ένας παραδοσιακός σταυρός με τον εσταυρωμένο Χριστό, πλαισιωμένο από τις εικόνες της μητέρας του και του μαθητή του Ιωάννη, που συμπλέκονται με σκαλιστούς δράκοντες.
Εικόνα Πρώτη: Το Τέμπλο
Οι τέσσερεις βασικές εικόνες του Χριστού, της Παναγίας, του Βαπτιστή Ιωάννη και του Αγίου Γεωργίου χρονολογούνται από το 1815 και έχουν φιλοτεχνηθεί σε μεταβυζαντινό μπαρόκ ύφος. Πρόκειται για έργα του Πατρινού αγιογράφου Χρήστου Βαφειόπουλου. Στις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας είναι ορατά κάθετα σημάδια που λέγεται ότι έγιναν από το σπαθί του Ιμπραήμ πασά, τον Μάιο του 1826, όταν αποδεκάτισε τον Σόλο και βεβήλωσε την εκκλησία. Η ανώτερη ζώνη του τέμπλου περιλαμβάνει 18 μικρές εικόνες, έργα μεταγενέστερα, με θέματα παρμένα από το εορτολόγιο. Δύο ακόμη εικόνες, του Αγίου Χαραλάμπους και του Αγίου Νικολάου, είναι τοποθετημένες στα δύο άκρα του τέμπλου, έργα και αυτές του Βαφειόπουλου, όπως και άλλες δύο μεγάλες του Αγίου Δημητρίου και των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, οι οποίες κοσμούν τους δύο πλαϊνούς τοίχους, κοντά στο ιερό. Στην είσοδο του ναού βρίσκεται μια μεγάλη εικόνα του Αγίου Γεωργίου, ιστορημένη στα 1814 από τον Δημήτριο Βορδούνη. Ένας πρόσφατος εμπλουτισμός του αγιογραφικού διακόσμου έγινε το 2021, από τους απογόνους της οικογένειας Σολιώτη, προς τιμήν των διακοσίων ετών από την Επανάσταση. Απεικονίζει τον Νικόλαο Σολιώτη και τη σύζυγό του Βασιλική να δωρίζουν την εκκλησία στον Άγιο Γεώργιο και είναι έργο της Αθηναίας αγιογράφου Άννας Παπαδοπούλου.
Ο τρούλλος της εκκλησίας έχει οκταγωνικό σχήμα και φωτίζεται από τέσσερα στενά παράθυρα [Εικόνα Δεύτερη]. Απ’ έξω είναι διακοσμημένος με στρογγυλά κεραμικά πιάτα (bacini), ελληνοοθωμανικού ρυθμού, που προσδίδουν έναν ξεχωριστό τόνο στην όλη αισθητική του κτηρίου. Η εξωτερική λιθοδομή του τρούλλου και της αψίδας είναι θαυμάσια τεχνουργημένη και λαξευμένη με λεπτά σχέδια, δείγμα της άφθαστης μαεστρίας των ντόπιων πετράδων [Εικόνα Τρίτη]. Άλλα άξια λόγου αντικείμενα από το εσωτερικό του ναού είναι το στασίδι του Ν. Σολιώτη, κλειστό προς τιμήν του, με την προσωπογραφία του επάνω. Σε μία μικρή προθήκη εκτίθενται λίγα σωζόμενα ιστορικά κειμήλια του ναού, εκ των οποίων ξεχωρίζουν τα ασημένια στέφανα γάμου της οικογένειας Σολιώτη, εξαίρετα δείγματα αργυροχοΐας του 19ου αιώνα.
Μετάφραση: Μάριος Χριστόπουλος
Εικόνα Δεύτερη: Ο Τρούλλος
Εικόνα Τρίτη: Το Εξωτερικό του Ναού
Σημειώσεις
1Βλ. Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη (σελ. 117) όπου τεκμηριώνει τη συμμετρική αναλογία δύο προς ένα του κτηρίου.
2Βλ. Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη σελ. 126.
3Σύμφωνα με τη προφορική – λαϊκή παράδοση του Σόλου ο Σολιώτης έλεγε στον ταλιαδώρο: Ταλιαδωροκερατά, φιάξ᾿ το τέμπλο καλά. (Φωτόπουλος 1982, 139).
4«Κεραμικά σκεύη που χρονολογούνται περίπου από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα και βρέθηκαν στη βόρεια Ιταλία, ειδικά σε μεσαιωνικές εκκλησίες. Τοποθετούνταν σε τοίχους, πάνω από πόρτες και σε πύργους εκκλησιών για διακοσμητικούς σκοπούς. Αυτά τα ιταλικά σκεύη εισήχθησαν από τον βυζαντινό και αραβικό κόσμο, αλλά αργότερα οι ιταλικές μαγιόλικες χρησιμοποιήθηκαν ως bacini. Τα bacini πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν και σε εκκλησίες της Νότιας Ιταλίας, της Ελλάδας και της Δυτικής Ευρώπης. Άλλα ήταν πολύχρωμα και εγχάρακτα, άλλα μονόχρωμα, άλλα με ευφάνταστα σχέδια. (2021) (“Bacini”: Encyclopedic Dictionary of Archaeology. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58292-0_20018.)
ΠΗΓΕΣ
Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, Αφροδίτη. “Η Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον Σόλο Καλαβρύτων” στο Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Αλλωση, τ.
VI. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2002: σσ. 111-126.
Φωτόπουλος, Αθανάσιος. Ιστορικά και Λαογραφικά της Ανατολικής Περιοχής Αιγιαλείας και Καλαβρύτων. Αθήνα: 1982.
