Μετανάστευση
~ Η Μετανάστευση στην Αμερική ~
Peter Jeffreys
Για πολλούς Έλληνες των αρχών του εικοστού αιώνα το ξεκίνημα μιας καινούργιας ζωής στο εξωτερικό απέπνεε μιαν ακαταμάχητη γοητεία. Η φτώχεια ήταν ενίοτε ο μεγάλος και καθοριστικός παράγων, αλλά το θέλγητρο του “Αμερικανικού Ονείρου” ήταν εκείνο που συνεπήρε πληθώρα μεταναστών, ασχέτως οικονομικής καταστάσεως. Η σταφιδική κρίση που εκδηλώθηκε στην Πελοπόννησο το 1893 – το μόνο εξαγώγιμο προϊόν της Ελλάδας πριν από την αντικατάστασή της κατά τον 20ό αιώνα από την ελαιοκαλλιέργεια 1 – επηρέασε πολλές οικογένειες, μεταξύ των οποίων και την οικογένεια Σολιώτη, που ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα είχε κι αυτή επενδύσει στην καλλιέργεια της σταφίδας2.
Για τον Νικόλαο Χαραλ. Σολιώτη και τη σύζυγό του Βασιλική η επιθυμία να μεταναστεύσουν ήταν λιγότερο ζήτημα οικονομικών δυσχεριών και περισσότερο ζήτημα πολιτικό, με την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων και του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου να παίζει καθοριστικό ρόλο. Οι οικογένειές τους είχαν στενή σχέση με την αυλή του βασιλικού ζεύγους Γεωργίου και Όλγας. Η Βασιλική, κόρη του αξιωματικού Αθανασίου Πετιμεζά, μεγάλωσε μέσα στην ευπορία του Πετιμεζέικου αρχοντικού στα Καλάβρυτα3 και τα μέλη της οικογένειάς της κατείχαν σημαντικές πολιτικές θέσεις, που τους πρόσφεραν ισχυρές διασυνδέσεις τόσο με τη βασιλική αυλή όσο και με την ελληνική κυβέρνηση.
Ο σύζυγος της Βασιλικής, Νικόλαος, ήταν ένας καταξιωμένος γιατρός4 ο οποίος έδρασε στην περιοχή των Καλαβρύτων, όπου έζησε σε διάφορες περιόδους του επαγγελματικού του βίου και αργότερα στο γειτονικό χωριό της Κέρτεζης5. Σύμφωνα με τις σωζόμενες μαρτυρίες ήταν γενναιόδωρος με τον χρόνο του και τις ιατρικές του συμβουλές και προτίμησε την απλή ζωή ενός γιατρού της υπαίθρου, από μία πιο προσοδοφόρα θέση στην Αθήνα6. Αρνήθηκε θέσεις όπως αυτή του αρχιάτρου μιας διατλαντικής ατμοπλοϊκής εταιρείας ή αυτή του ιατρού στο Ιπποκράτειο Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών και αποφάσισε να εγκαταλείψει τη βασιλική αυλή στην Αθήνα, όπου υπηρετούσε για κάποιο διάστημα ως προσωπικός ιατρός του βασιλιά Γεωργίου. Χάρις στο πολιτικό κύρος της οικογένειας Πετιμεζά – η μητέρα τού Νικολάου ήταν η Μαρία Πετιμεζά, κόρη του Γκολφίνου – η μεγαλύτερη κόρη του ζευγαριού, η Μαρίκα, διατέλεσε κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Όλγας7.
Το εύφλεκτο πολιτικό κλίμα που κατέληξε στη διένεξη μεταξύ των φιλοβασιλικών και των βενιζελικών8 που συγκλόνισε την Ελλάδα στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οπωσδήποτε συνέβαλε στην απόφαση της οικογένειας να μεταναστεύσει.9 Η δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου το 1913 και οι φήμες για τον επερχόμενο πόλεμο, που τελικά επαληθεύθηκαν, έκαναν την οικογένεια τον Μάιο του 1914 να ξεκινήσει το ταξίδι της προς την Αμερική. Με χρήματα που της δίνει η βασίλισσα Όλγα και πουλώντας τα κοσμήματά της για να καλύψει τα έξοδα του ταξιδιού, η Βασίλική παίρνει τρία από τα εννέα παιδιά της – τη Μαρίκα, την Ηλέκτρα και τον Σπύρο – και με το ατμόπλοιο “S.S. Franconia” αποπλέει από την Πάτρα προς τη Νέα Υόρκη. Μολονότι ο σύζυγός της αναφέρεται στον κατάλογο των επιβατών του πλοίου, η προφορική οικογενειακή παράδοση λέει ότι ο Νικόλαος έμεινε στην Ελλάδα και αντ’ αυτού η Βασιλική συνοδευόταν από τον αδελφό της Νικόλαο Πετιμεζά10 (Βλ. καταλόγους επιβατών, παρακάτω).
Η οικογένεια αρχικώς εγκαταθίσταται στις πόλεις Τσίκοπι και Χόλιοκ της Δυτικής Μασσαχουσέτης. Επτά χρόνια αργότερα, περί τον Μάιο του 192111, δύο ακόμη παιδιά – η Ιουλία και η Αθηνά – επιβιβάζονται στον ατμόπλοιο “S.S. Μεγάλη Ελλάς”12 και παίρνουν κι αυτά το δρόμο για την Αμερική, για να συναντήσουν τη μητέρα και τ’αδέλφια τους. Ο γιατρός με τα παιδιά του, Χαράλαμπο (Λάμπη), Χρήστο, Ανδρομάχη και Ανδρέα, παραμένει στην Ελλάδα. Κάποια στιγμή ο μικρότερος αδελφός τού Νικολάου, Ευστάθιος Σολιώτης, μεταναστεύει και εγκαθίσταται στις πόλεις Νάσουα, Πόρτσμουθ και Μάντσεστερ13 του Νέου Χάμσαϊρ. To 1915, μαζί με δεκατρείς άλλους Έλληνες εργάτες μύλου, υπογράφει σε επιστολή προς την εφημερίδα “Nashua Telegraph”, εξηγώντας τη συμμετοχή του σε απεργία (βλ. απόκομμα εφημερίδας, παρακάτω). Οι αδελφοί Σολιώτη τελικά διασκορπίζονται και εγκαθίστανται στη Νάσουα, στο Νέο Χάμσαϊρ, στο Νιούπορτ, το Ροντ Άιλαντ, τη Βοστώνη και το Πίτσφιλντ της Μασσαχουσέτης και στο Όλμπανι της Νέας Υόρκης.
Η ζωή στην Αμερική αποδείχθηκε δύσκολη, καθόσον η οικογένεια είχε συνηθίσει στον αριστοκρατικό τρόπο τής προηγούμενης ζωής της και την οικονομική άνεση. Την πρώτη περίοδο της διαμονής τους, τα μέλη της οικογένειας εργάζονταν σε κατώτερες δουλειές ή σε εργοστάσια ή σε χαμηλά αμειβόμενες θέσεις, λόγω της άγνοιας της γλώσσας και των περιορισμένων ευκαιριών που δίδονταν τότε στους μετανάστες. Η Βασιλική είχε τέσσερις κόρες και έναν γιο και έπρεπε να τους εξασφαλίσει καλούς υποψηφίους συζύγους και προπαντός ευκατάστατους. Με εφόδια από το στρατιωτικό παρελθόν της οικογένειας, διαχειρίστηκε την κατάσταση με σιδερένια πυγμή και έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι της για να προετοιμάσει τα παιδιά της για την καινούργια ζωή τους. Θα επέστρεφε στην Ελλάδα κάπου στη δεκαετία του 1930, όπου περί τα μέσα της δεκαετίας αυτής, πέθανε από εγκεφαλικό στην Κέρτεζη Καλαβρύτων14.
Το ρίσκο που πήραν ο Νικόλαος και η Βασιλική, παρακινημένοι από τις πολιτικές ανωμαλίες και την ελπίδα για μια νέα ζωή σ’ έναν καινούργιο κόσμο, αδιαμφισβήτητα υπήρξε καρποφόρα. Το ταξίδι τους, αν και γεμάτο θυσίες και αντιξοότητες, έθεσε τα θεμέλια για ένα δραστήριο μέλλον στην Αμερική. Ενώ η πρώτη γενιά δούλεψε για να κερδίσει την οικονομική σταθερότητα, κυρίως ανοίγοντας εστιατόρια και εργαζόμενη στον ξενοδοχειακό τομέα, η δεύτερη, η τρίτη και η τέταρτη γενιά αναβαθμίστηκε κοινωνικο-οικονομικά, σταδιοδρομώντας στο διπλωματικό σώμα, τον στρατό, τα ιατρικά και νομικά επαγγέλματα, τα χρηματοοικονομικά και τον ακαδημαϊκό χώρο. Το γενεαλογικό δένδρο απαριθμεί τους γάμους και τους απογόνους των εννέα παιδιών του Νικολάου και της Βασιλικής. Σήμερα οι απόγονοί τους βρίσκονται διασκορπισμένοι στις ανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες και διακατέχονται από μια βαθιά ριζωμένη υπερηφάνεια για την καθοριστική συνεισφορά των οικογενειών Σολιώτη και Πετιμεζά στην ελληνική εθνική παλιγγενεσία. Είναι μάλιστα απόδειξη της επιμονής και της αποφασιστικότητας όσων διέσχισαν τον ωκεανό, παίρνοντας μια δύσκολη απόφαση, που τελικά διαμόρφωσε αφάνταστες ευκαιρίες στη νέα τους πατρίδα.
Μετάφραση: Μάριος Χριστόπουλος
Σημειώσεις
1Βλ. Η Ιστορία της Σταφίδας / The History of Corinthian Currant του Χρήστου Μουλιά και λοιπών (Αθήνα: Εκδότης Έφεσος, 2006), όπου το ζήτημα αυτό προσεγγίζεται με εξαιρετικό τρόπο. Η κρίση ήταν συνέπεια του ανοίγματος της γαλλικής αγοράς, του πλεονάσματος της παραγωγής και της έλλειψης ολοκληρωμένης οικονομικής πολιτικής από μέρους της ελληνικής κυβέρνησης, που επιδεινώθηκε ύστερα από την πτώχευση του 1893 (Μουλιάς, 121-123).
2 Βλ. τις επιστολές του Ζαΐμη προς τον Λόντο στην ενότητα «Χειρόγραφα», όπου περιγράφεται η δεινή θέση στην οποία είχαν περιέλθει ο Νικόλαος Χριστοδούλου Σολιώτης και τα αδέλφια του, όταν το 1819 εξαιτίας των προβλημάτων της καλλιέργειας, η οικογένεια λίγο έλειψε να πάει φυλακή, επειδή αδυνατούσε να αποπληρώσει ένα δάνειο.
3 Η εν λόγω κατοικία καταστράφηκε από τους Γερμανούς το 1943 και παρέμενε σε ερειπιώδη κατάσταση έως την πλήρη κατεδάφισή της στις αρχές της δεκαετίας του 2010, όταν το ακίνητο επωλήθη (δείτε τις φωτογραφίες στο τμήμα των Γάμων/ Οικογένεια Πετιμεζά). Δυστυχώς το κτίριο αυτό δεν ήταν μόνο ένας αρχιτεκτονικός θησαυρός, αλλά και μία σημαντική οικία της οικογένειας Πετιμεζά, στην οποία φιλοξενήθηκαν Έλληνες βασιλείς και πρωθυπουργοί. Μαζί με τον Πετιμεζέικο πύργο στα Σουδενά (Κάτω Λουσούς) αποτέλεσαν την έδρα της πολιτικής δραστηριότητας της οικογένειας. Το παρακείμενο οικογενειακό παρεκκλήσιο της Αγίας Τριάδος έχει δωρηθεί στον Δήμο Καλαβρύτων και εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι σήμερα.
4 Αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών με πτυχίο ιατρικής το 1885. Δείτε το πτυχίο του στην ενότητα του ιστοτόπου «Οικογενειακά Κειμήλια».
5 Ο γιατρός με τα υπόλοιπα παιδιά του ζούσαν στον σπίτι της οικογένειας Γιαννοπούλου – η κόρη του η Μαρίκα είχε παντρευτεί τον Θεόδωρο Γιαννόπουλο.
6 Η Βάσω Σολιώτη-Παπασυριοπούλου θυμάται μία συζήτηση με κάποιον μοναχό της Μονής της Αγίας Λαύρας, που της αφηγήθηκε ότι ο γιατρός προσέφερε αφιλοκερδώς υπηρεσίες στους μοναχούς του μοναστηριού και τους κατοίκους των γύρω χωριών, με ολιστικές μεθόδους θεραπείας, βότανα και εν γένει με φυσικό τρόπο. Φημολογείται ότι ήταν πολύ ταπεινός και απλός γιατρός, αγαπητός στον τοπικό πληθυσμό.
7 Υπήρχαν και προηγούμενα μέλη της οικογένειας Πετιμεζά που υπηρέτησαν ως κυρίες επί των τιμών στην αυλή της Βασίλισσας Αμαλίας, αν και -δυστυχώς- τα αρχεία αυτών των θέσεων στην Ελλάδα δεν έχουν καταγραφεί πλήρως και παραμένουν ελλιπή.
8 Ο Ελευθέριος Βενιζέλος διετέλεσε πρωθυπουργός της Ελλάδας σε διάφορα χρονικά διαστήματα των αρχών του 20ου αιώνα και συγκρούστηκε με τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Όταν έρχονταν στην εξουσία οι βενιζελικοί καταδίωκαν τους οπαδούς του Κωνσταντίνου. Το ίδιο όμως ίσχυε και για τους κωνσταντινικούς, οι οποίοι υπήρξαν εξίσου καταπιεστικοί προς τους βενιζελικούς.
9 Το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα ήταν τέτοιο, ώστε τα αντίποινα κατά των υποστηρικτών του βασιλιά από τη βενιζελική κυβέρνηση οδηγούσε συχνά σε βία και διώξεις.
10 Πιθανότατα ο Νικόλαος Πετιμεζάς προσποιήθηκε ότι ήταν ο Νικόλαος Σολιώτης για να συνοδεύσει την αδελφή του στις Ηνωμένες Πολιτείες.
11 Η συγκεκριμένη ημερομηνία μπορεί να σχετίζεται με την τεταμένη πολιτική κατάσταση, λόγω της Μικρασιατικής εκστρατείας και της επικείμενης καταστροφής τον Αύγουστο του 1921, με την πυρπόληση της Σμύρνης. Ήταν δηλαδή ένας ακόμη λόγος για να εγκαταλείψουν μια χώρα που βρισκόταν στα πρόθυρα της ήττας και της αναταραχής.
12 Συμπτωματικά, ο Σπύρος Σολιώτης νυμφεύτηκε την Ελένη Κουτουλάκη, η οικογένεια της οποίας από τις Αρχάνες της Κρήτης μετανάστευσε στη Νέα Υόρκη με το ίδιο πλοίο τον Σεπτέμβριο του 1921, τέσσερις μήνες αφότου οι μέλλουσες κουνιάδες της είχαν κάνει το ίδιο ταξίδι.
13 Ο Ευστάθιος είχε μορφωθεί και τo 1892, όταν σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έγραφε στο φοιτητικό περιοδικό “Εθνική Ελπίς” (βλ. την ενότητα «Τύπος» για το σχετικό έντυπο). Η κατοπινή δύσκολη θέση του, όταν εργαζόταν σε μύλο υπό συνθήκες εκμετάλλευσης, ήταν σύνηθες φαινόμενο για τους Έλληνες μετανάστες. Απεβίωσε το 1934 και ετάφη στο κοιμητήριο Πάιν Γκρόουβ στο Νέο Χάμσαϊρ.
14 Κατά την Βάσω Σολιώτη-Παπασυριοπούλου, η Βασιλική πέθανε συνεπεία εγκεφαλικού επεισοδίου, ενώ έκανε κάποια τραπεζική συναλλαγή στα Καλάβρυτα. Ο δε σύζυγός της εξεμέτρησε το ζην το 1935. Και οι δυο τους είναι θαμμένοι στον τάφο Σολιώτη – Πετιμεζά στα Καλάβρυτα.
