Ο πύργος του Νικολάου Σολιώτη είναι μία τετράγωνη τριώροφη κατασκευή που βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Ο τρόπος κατασκευής του φανερώνει την προσπάθεια για τη δημιουργία μιας ελληνικής λαϊκότροπης αρχιτεκτονικής στις αρχές του 19^ου αιώνα, ως απόρροια της αυξανόμενης δύναμης των εκλεγμένων προεστών και της ικανότητας των εγχωρίων κτιστών. Ο πύργος αποτελεί δείγμα της προεπαναστατικής ελληνικής αστικής αρχιτεκτονικής, καθώς και αυτής που προηγήθηκε του αθηναϊκού νεοκλασικισμού.

     Μετά την ανάκτηση της Πελοποννήσου από τους Οθωμανούς το 1715 και τη διακοπή της Ενετοκρατίας, μία ομάδα ελληνικών οικογενειών έλαβε εξέχουσα θέση και έγινε ο ενδιάμεσος μεταξύ του χριστιανικού πληθυσμού και των μουσουλμάνων διοικητών των 24 καζάδων (επαρχιών). Περί τις 80 με 200 οικογένειες προυχόντων αποτελούσαν αυτή την ιδιότυπη πελοποννησιακή «ολιγαρχική δημοκρατία», η οποία εκλεγόταν από την αντίστοιχη συνέλευση του χωριού. Αυτή η νέα κοινωνική ομάδα έφερε μια καινοτομία στην οικιακή αρχιτεκτονική. Τα νέα πυργόσπιτα έδεναν με τον ιστό του χωριού με τρόπος «δημοκρατικό», αλλά και ξεχώριζαν με τρόπο «ολιγαρχικό». Από την άποψη αυτή διέφεραν από το οθωμανικό κονάκι, το σπίτι δηλαδή που διοικούσε το φέουδο. Ο πύργος του Σολιώτη είναι ένα εξαίρετο σωζόμενο δείγμα αυτού του τύπου οικίας, που ξεχωρίζει τόσο για την περίοπτη θέση του, όσο και για τα ποικίλα αρχιτεκτονικά του στοιχεία. Ο επισκέπτης τού χωριού δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει ότι το σπίτι του Σολιώτη κυριαρχεί επιβλητικά μέσα στο χωριό².

     Οι οικογένειες των αρχόντων διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στον Αγώνα του 1821, αλλά υπέφεραν από τα αντίποινα, από τα οποία πιθανότατα δεν γλύτωσε ούτε ο πύργος του Σολιώτη, ο οποίος υπέστη ζημιές κατά την επιδρομή του Ιμπραήμ Πασά στον Σόλο το 1826. Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία του 1834 η ανέγερση νέων πύργων ήταν παράνομη και σε περιπτώσεις όπως η Μάνη επιβλήθηκε η κατεδάφισή τους. Ο μετεπαναστατικός εμφύλιος δυστυχώς συνέβαλε στην απώλειας της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της χώρας³.

     Στις αρχές του 1870 ο Σόλος και τα γειτονικά του χωριά φημιζόταν για τη συντεχνία των ξακουσμένων ανά την επικράτεια πλανόδιων κτιστών. Ήταν διάσημοι με διάφορα ονόματα όπως Βαρβαρίτες, Κλουκινοχωρίτες ή Καλαβρυτινοί με καταγωγή από τα χωριά Σόλος, Αγία Βαρβάρα, Περιστέρα και Μεσορρούγι. Συναγωνίστηκαν επιτυχώς την παλαιότερη «σχολή» των Λαγκαδιανών μαστόρων που υπήρχε από τη δεκαετία του 1680⁴. Το παλαιότερο κτισμένο από Σολιώτες πυργόσπιτο ήταν το αρχοντικό των Δασαίων στα Άνω Τρίκαλα Κορινθίας, το οποίο γκρεμίστηκε, αλλά διασώθηκε μια μεταγραφή από τα λόγια που ήταν σκαλισμένα στα αγκωνάρια του κτιρίου «7 Μαΐου 1806, Δημήτριος Αναστάσιος Σολιώτης»⁵. Όπως μαρτυρείται από τις επιγραφές της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου Σόλου οι έμπειροι εγχώριοι κτίστες άφησαν το δικό τους στίγμα στην εθνική πολιτιστική κληρονομιά.

     Είναι ευτύχημα για τον Σόλο που σώζεται ακόμη ανέπαφος ο πύργος του Σολιώτη, παρά την επί δεκαετίες εγκατάλειψή του⁶. Το γειτόνεμά του με την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου κάνει τα δύο αυτά κτήρια μοναδικά, γιατί αποτελούν ένα σύνολο ιδιωτικής ευλαβικής προσφοράς. Μολονότι δεν διαθέτουμε κάποιαν επιγραφή που να επιβεβαιώνει τον χρόνο που ανεγέρθηκε, πιθανότατα χρονολογείται στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Δεν είμαστε σίγουροι ούτε και για το μέγεθος της ζημιάς που προκλήθηκε το 1826 από την καταστροφή του χωριού από τον Ιμπραήμ Πασά. Πιθανώς ορισμένα από τα ξύλινα δοκάρια να κάηκαν και κατόπιν να αντικαταστάθηκαν. Η περίτεχνη μεταλουργία πάνω από την είσοδο και τα σιδερένια κάγκελα του μεσημβρινού μπαλκονιού μαρτυρεί νεοκλασικές επιδράσεις από την Αθήνα, περί το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

     Ο πύργος του Σολιώτη ορθώνεται σε μιαν απότομη πλαγιά με τρόπο ώστε στα βόρεια να φαίνεται διώροφος και στα νότια τριώροφος. Είναι κατασκευασμένος από λίθινα αγκωνάρια, οι οποίοι στις γωνίες και στα ανοίγματα τους είναι δουλεμένοι με εξαιρετική μαστοριά που αναδεικνύει όλη την ικανότητα των περιβόητων Βαρβαριτών μαστόρων. Το κεντρικό τμήμα των τοίχων είναι κατασκευασμένο από λιθοδομή και κονίαμα που διακόπτεται στα ανοίγματα των παραθύρων από ασβεστολιθικά υπέρθυρα (στον πρώτο όροφο) ή ξύλινα υπέρθυρα στον δεύτερο όροφο, πλαισιωμένα από δύο καμάρες. Τα δάπεδα, η οροφή, η σκάλα, η πόρτα και τα παράθυρα είναι ξύλινα⁷.

     Όπως συνέβαινε σε όλα τα πολυώροφα σπίτια της περιόδου αυτής, η κατοικία ήταν στον δεύτερο όροφο. Τα μικρά παράθυρα με τα σιδερένια κάγκελα του πρώτου ορόφου βρίσκονται σε αντίθεση με τα συμμετρικά τοποθετημένα παράθυρα του δευτέρου ορόφου. Αυτός ο «επίσημος όροφος» (piano nobile) περιελάμβανε τη σάλα, όπου η οικογένεια Σολιώτη υποδεχόταν τους καλεσμένους της που τον χειμώνα μαζεύονταν γύρω από το τζάκι (στη δυτική πλευρά). Το καλοκαίρι, ένα κεντρικό μπαλκόνι στη νότια πλευρά του πύργου χάριζε στους επισκέπτες και την οικογένεια μιαν απρόσκοπτη θέα προς την απέναντι κοιλάδα και τα βουνά. Κάτω ακριβώς από τη μαρκίζα της στέγης και πάνω από το μπαλκόνι, διακρίνουμε τμήματα του αρχικού σοβά που ίσως κάποτε κάλυπτε ολόκληρο τον τοίχο. Ο σοβάς είναι λευκός και με ορθογώνια πλαίσια μάλλον για διακόσμηση⁸.

     Η κύρια πλευρά του κτηρίου μάλλον ήταν η νότια, την οποία βλέπει κανείς και θαυμάζει από πολύ μακριά, πλησιάζοντας στο χωριό. Τα παράθυρα αυτής της πλευράς έχουν ξύλινα παραθυρόφυλλα και από μέσα τζαμιλίκια. Το βασικό χαρακτηριστικό του πυργόσπιτου είναι οι δυο ημικυλινδρικές πολεμίστρες που προεξέχουν στη βορειοδυτική και στη νοτιοανατολική γωνία (machicolations). Οι πολεμίστρες αυτές έχουν στο κάτω μέρος τους οπές (καταχύστρες ή ζεματίστρες) στοιχεία του αμυντικού χαρακτήρα του οικοδομήματος. Μία τρίτη καταχύστρα βρίσκεται πάνω από την κύρια είσοδο. Για την πρόσβαση, αλλά και για τον τρόπο χρήσης αυτών των οπών είτε με διοχέτευση μέσω αυτών καυτών υγρών είτε με την τοποθέτηση σε αυτές τουφεκιών, χρειάζεται περαιτέρω αρχαιολογική έρευνα.

     Σε κάθε παράθυρο του σαλονιού βρίσκουμε μια εσοχή όπου μπορεί κάποιος να κάτσει, ενώ το τζάκι παρουσιάζει μια εξοχή και ένα πεζούλι για την επίδειξη οικογενειακών κειμηλίων. Το σαλόνι έτσι γίνεται πιο τρισδιάστατο. Η μεγαλοπρέπεια του δωματίου κορυφώνεται στο περίτεχνο ταβάνι, πιθανότατα κατασκευασμένο με ξυλεία από το τοπικό καστανόδασος. Το ξύλινο ταβάνι είναι σχεδιασμένο με διαγώνιες ρίγες ενώ το κέντρο του δωματίου είναι στολισμένο με μια ακτινωτή ροζέτα με φυτικό διάκοσμο. Η καλλιτεχνική διάθεση των σοβατζήδων φαίνεται στη διακόσμηση των εσωτερικών τοίχων με οριζόντια και κάθετα πλαίσια γύρω από τις γωνίες, τα παράθυρα και το ταβάνι.. Το ίδιο καλλιτεχνικό επίχρισμα βλέπουμε και στο σοβά του Αγίου Γεωργίου σαν να έχουν γίνει από τους ίδιους τεχνίτες. Όμως ενώ οι γύψινες επενδύσεις διατηρούνται σε καλή κατάσταση, τα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία βρίσκονται δυστυχώς σε κακή κατάσταση και χρήζουν περαιτέρω μελέτης και αποκατάστασης.

     Ο πύργος του Σολιώτη κέντρισε το ενδιαφέρον των επιστημόνων από νωρίς. Το 1974 χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο αρχιτεκτονικό και ιστορικό μνημείο, ενώ παράλληλα έγιναν σχέδια να μετατραπεί σε ξενώνα νέων και τουριστικό περίπτερο, αλλά δεν τελεσφόρησαν⁹. Φωτογραφική αποτύπωση του πύργου έχει συμπεριληφθεί στη σειρά Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική¹⁰. Καταγράφηκε από τον Ιορδάνη Δημακόπουλο στη μελέτη του για τα Πελοποννησιακά πυργόσπιτα και χρονολογήθηκε στη δεκαετία του 1820 με βάση το νεοκλασικό τοξωτό κατώφλι¹¹. Κατόπιν, το 1995, συμπεριελήφθη στην έρευνα “Morea Project” του Πανεπιστημίου της Μινεσότας σε 150 χωριά της Αχαΐας και της Ηλείας (Εικόνα 1). Ο πύργος του Σολιώτη είναι το παλαιότερο σπίτι που καταγράφηκε στον Σόλο και δημοσιεύτηκε στο Houses of the Morea: Vernacular Architecture in the Northwestern Peloponnese (1205-1950)¹².

     Το γεγονός ότι δεν έχουν πραγματοποιηθεί εργασίες αποκατάστασης, διαφύλαξε την αυθεντικότητα της αρχικής κατασκευής, η οποία μπορεί να μελετηθεί επιστημονικά από ειδικούς ιστορικούς, συντηρητές, αρχαιολόγους και ιστορικούς της τέχνης. Είναι κομβικής σημασίας η σχέση του με την εκκλησία της οικογένειας Σολιώτη και ιδιαίτερος ο τρόπος σύνδεσής του με το χωριό και την τοπογραφία του. Κατασκευασμένος από μία φημισμένη σχολή κτιστών της Ελλάδας, το σπίτι αυτό μπορεί να μας αποκαλύψει μυστικά για τις παραδοσιακές οικοδομικές πρακτικές στον ευρύτερο ελληνικό χώρο πριν και μετά τον Αγώνα του 1821.

Μετάφραση: Μάριος Χριστόπουλος